विशेषण-विशेष्य नियम
संस्कृत में विशेषण (adjective) अपने विशेष्य (noun) के साथ तीन बातों में मेल खाता है:
- लिंग (Gender) — पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग
- वचन (Number) — एकवचन, द्विवचन, बहुवचन
- विभक्ति (Case) — प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, आदि
यह नियम हिन्दी से अलग है — हिन्दी में विशेषण प्रायः अपरिवर्तित रहता है (सुन्दर लड़का, सुन्दर लड़की), किन्तु संस्कृत में प्रत्येक स्थिति में रूप बदलता है।
सुन्दर — तीनों लिंगों में
| लिंग | विशेषण | विशेष्य | वाक्य | अर्थ |
|---|
| पुल्लिंग | सुन्दरः | बालकः | सुन्दरः बालकः गच्छति | सुन्दर बालक जाता है |
| स्त्रीलिंग | सुन्दरी | बालिका | सुन्दरी बालिका गच्छति | सुन्दर बालिका जाती है |
| नपुंसकलिंग | सुन्दरम् | पुष्पम् | सुन्दरं पुष्पम् अस्ति | सुन्दर फूल है |
विभक्ति में भी मेल
विशेषण विभक्ति में भी विशेष्य के समान रूप लेता है:
| विभक्ति | पुल्लिंग उदाहरण | अर्थ |
|---|
| प्रथमा | सुन्दरः बालकः | सुन्दर बालक (कर्ता) |
| द्वितीया | सुन्दरम् बालकम् | सुन्दर बालक को |
| तृतीया | सुन्दरेण बालकेन | सुन्दर बालक से/द्वारा |
| षष्ठी | सुन्दरस्य बालकस्य | सुन्दर बालक का |
प्रमुख विशेषण
महत् (बड़ा / महान)
| लिंग | प्रथमा एकवचन | उदाहरण |
|---|
| पुल्लिंग | महान् | महान् नरः = बड़ा मनुष्य |
| स्त्रीलिंग | महती | महती नदी = बड़ी नदी |
| नपुंसकलिंग | महत् | महत् वनम् = बड़ा वन |
लघु (छोटा)
| लिंग | प्रथमा एकवचन | उदाहरण |
|---|
| पुल्लिंग | लघुः | लघुः बालकः = छोटा बालक |
| स्त्रीलिंग | लघ्वी | लघ्वी बालिका = छोटी बालिका |
| नपुंसकलिंग | लघु | लघु फलम् = छोटा फल |
बहु (बहुत / अधिक)
| लिंग | प्रथमा एकवचन | उदाहरण |
|---|
| पुल्लिंग | बहुः | बहवः जनाः = बहुत लोग |
| नपुंसकलिंग | बहु | बहु जलम् = बहुत जल |
अल्प (थोड़ा / कम)
| लिंग | प्रथमा एकवचन | उदाहरण |
|---|
| पुल्लिंग | अल्पः | अल्पः कालः = थोड़ा समय |
| स्त्रीलिंग | अल्पा | अल्पा विद्या = थोड़ी विद्या |
| नपुंसकलिंग | अल्पम् | अल्पम् धनम् = थोड़ा धन |
अन्य सामान्य विशेषण
| विशेषण | अर्थ | पुल्लिंग | स्त्रीलिंग | नपुंसकलिंग |
|---|
| नव | नया | नवः | नवा | नवम् |
| प्राचीन | पुराना | प्राचीनः | प्राचीना | प्राचीनम् |
| शुभ्र | सफ़ेद | शुभ्रः | शुभ्रा | शुभ्रम् |
| कृष्ण | काला | कृष्णः | कृष्णा | कृष्णम् |
| शीतल | ठंडा | शीतलः | शीतला | शीतलम् |
| उष्ण | गर्म | उष्णः | उष्णा | उष्णम् |
वचन में भी मेल
| वचन | उदाहरण | अर्थ |
|---|
| एकवचन | सुन्दरः बालकः | एक सुन्दर बालक |
| द्विवचन | सुन्दरौ बालकौ | दो सुन्दर बालक |
| बहुवचन | सुन्दराः बालकाः | बहुत सुन्दर बालक |
उदाहरण वाक्य
| संस्कृत | अर्थ |
|---|
| महान् नरः तत्र गच्छति | बड़ा मनुष्य वहाँ जाता है |
| शीतलं जलम् अस्ति | ठंडा जल है |
| नवा पाठशाला सुन्दरी अस्ति | नई पाठशाला सुन्दर है |
| अल्पं धनम् अस्ति | थोड़ा धन है |
| कृष्णः मेघः आगच्छति | काला बादल आता है |
| शुभ्रं पुष्पम् अत्र अस्ति | सफ़ेद फूल यहाँ है |
विशेषण का स्थान
संस्कृत में विशेषण प्रायः विशेष्य के पहले आता है, किन्तु बाद में भी आ सकता है — अर्थ में कोई अन्तर नहीं:
| शब्दक्रम | उदाहरण | अर्थ |
|---|
| विशेषण + विशेष्य | सुन्दरं पुष्पम् | सुन्दर फूल |
| विशेष्य + विशेषण | पुष्पं सुन्दरम् | फूल सुन्दर (है) |
मूल पाठ में प्रयोग
महान् आचार्यः आगच्छति। सुन्दरी बालिका पुष्पं ददाति। शीतलं जलं सुलभम् अस्ति।
| शब्द | अर्थ | व्याकरण |
|---|
| महान् | बड़ा/महान | विशेषण, पुल्लिंग, प्रथमा |
| आचार्यः | आचार्य | विशेष्य, पुल्लिंग, प्रथमा |
| आगच्छति | आता है | आगम् धातु, लट्, प्र. पु. |
| सुन्दरी | सुन्दर | विशेषण, स्त्रीलिंग, प्रथमा |
| बालिका | बालिका | विशेष्य, स्त्रीलिंग, प्रथमा |
| पुष्पम् | फूल को | नपुंसकलिंग, द्वितीया |
| ददाति | देती है | दा धातु, लट्, प्र. पु. |
| शीतलम् | ठंडा | विशेषण, नपुंसकलिंग, प्रथमा |
| जलम् | जल | विशेष्य, नपुंसकलिंग, प्रथमा |
| सुलभम् | सरलता से प्राप्य | विशेषण, नपुंसकलिंग |
अन्वय: महान् आचार्यः आगच्छति। सुन्दरी बालिका पुष्पम् ददाति। शीतलम् जलम् सुलभम् अस्ति।
अनुवाद: महान आचार्य आता है। सुन्दर बालिका फूल देती है। ठंडा जल सुलभ है।
याद रखें
- विशेषण विशेष्य के लिंग, वचन, विभक्ति तीनों में मेल खाता है
- सुन्दरः (पुं.), सुन्दरी (स्त्री.), सुन्दरम् (नपुं.) — रूप बदलता है
- महत् विशेष है: महान् (पुं.), महती (स्त्री.), महत् (नपुं.)
- विशेषण प्रायः विशेष्य के पहले आता है, किन्तु बाद में भी आ सकता है
- अल्प (कम) और बहु (बहुत) विपरीतार्थक विशेषण हैं