मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

यद् शब्द — जो (सम्बन्धवाचक)

अनुमानित समय: 15 मिनट

यद् शब्द — सम्बन्धवाचक सर्वनाम

यद् (जो / जिसने / जिसका) सम्बन्धवाचक सर्वनाम (relative pronoun) है। यह “who / which / that” के अर्थ में प्रयुक्त होता है और सदा तद् (correlative) के साथ जोड़ी बनाकर वाक्य में प्रयुक्त होता है।

सबसे महत्त्वपूर्ण: यद् के रूप तद् शब्द के समान हैं — ‘त’ के स्थान पर ‘य’ आता है। तद् जानते हैं तो यद् स्वतः आ जाएगा।

यद् शब्द — पुल्लिंग (Masculine)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायःयौये
द्वितीयायम्यौयान्
तृतीयायेनयाभ्याम्यैः
चतुर्थीयस्मैयाभ्याम्येभ्यः
पञ्चमीयस्मात्याभ्याम्येभ्यः
षष्ठीयस्यययोःयेषाम्
सप्तमीयस्मिन्ययोःयेषु

यद् शब्द — स्त्रीलिंग (Feminine)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायायेयाः
द्वितीयायाम्येयाः
तृतीयाययायाभ्याम्याभिः
चतुर्थीयस्यैयाभ्याम्याभ्यः
पञ्चमीयस्याःयाभ्याम्याभ्यः
षष्ठीयस्याःययोःयासाम्
सप्तमीयस्याम्ययोःयासु

यद् शब्द — नपुंसकलिंग (Neuter)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायत्येयानि
द्वितीयायत्येयानि
तृतीयायेनयाभ्याम्यैः
चतुर्थीयस्मैयाभ्याम्येभ्यः
पञ्चमीयस्मात्याभ्याम्येभ्यः
षष्ठीयस्यययोःयेषाम्
सप्तमीयस्मिन्ययोःयेषु

तद्, किम्, यद् — तीनों की तुलना (पुल्लिंग एकवचन)

विभक्तितद् (वह)किम् (कौन)यद् (जो)
प्रथमासःकःयः
द्वितीयातम्कम्यम्
तृतीयातेनकेनयेन
चतुर्थीतस्मैकस्मैयस्मै
पञ्चमीतस्मात्कस्मात्यस्मात्
षष्ठीतस्यकस्ययस्य
सप्तमीतस्मिन्कस्मिन्यस्मिन्

तीनों सर्वनाम एक ही ढाँचे में चलते हैं। केवल आरम्भिक वर्ण बदलता है: त/स → क → य

यद्-तद् वाक्य-रचना (Relative-Correlative Construction)

संस्कृत में relative clause बनाने का सूत्र:

यद् (जो) … तद् (वह)

यद् वाक्यतद् वाक्यअर्थ
यः नरः पठतिसः विद्वान् भवतिजो व्यक्ति पढ़ता है, वह विद्वान होता है
या नदी वहतिसा गङ्गा अस्तिजो नदी बहती है, वह गंगा है
यत् फलम् पक्वम्तत् मधुरम् भवतिजो फल पका हुआ है, वह मीठा होता है
यम् पश्यसितम् वदजिसे देखो, उसे बोलो
यस्य गृहम् अत्रतस्य नाम रामःजिसका घर यहाँ है, उसका नाम राम है
यस्मिन् ग्रामे वसतितस्मिन् सुखम् अस्तिजिस गाँव में रहता है, उसमें सुख है

प्रसिद्ध सूक्तियाँ

  1. यत् भावो तत् भवति। — जैसा भाव, वैसा होता है।
  2. यः करोति सः भुङ्क्ते। — जो करता है वह भोगता है।
  3. यत्र धर्मः तत्र जयः। — जहाँ धर्म है वहाँ विजय है। (यत्र-तत्र = जहाँ-वहाँ)

याद रखें

  1. यद् = तद् में ‘त’→‘य’ — बस इतना ही सूत्र
  2. प्रथमा एकवचन: यः (पुं), या (स्त्री), यत् (नपुं)
  3. सदा तद् के साथ जोड़ी में प्रयोग: यः…सः, या…सा, यत्…तत्
  4. यद्-तद् रचना संस्कृत साहित्य में अत्यन्त प्रचलित है — इसे भली प्रकार सीखें

अभ्यास

प्रश्न 1 / 80 सही

यद् शब्द पुल्लिंग प्रथमा एकवचन का रूप क्या है?