मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

भ्वादि गण — लङ् लकार (भूतकाल)

अनुमानित समय: 20 मिनट

लङ् लकार — भूत काल

पिछले पाठों में हमने लट् लकार (वर्तमान) और लृट् लकार (भविष्यत्) सीखा। अब लङ् लकार — भूत काल (past tense) सीखें।

लङ् लकार कैसे बनता है?

लङ् लकार की दो विशेषताएँ हैं:

  1. ‘अ’ आगम — धातु के अंश से पहले ‘अ’ जुड़ता है
  2. प्रत्यय बदलते हैं — लट् के प्रत्ययों से थोड़ा भिन्न

संरचना: अ + धातु अंश + लङ् प्रत्यय

लङ् लकार प्रत्यय सारणी

एकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुष-त्-ताम्-न्
मध्यम पुरुष-ः-तम्-त
उत्तम पुरुष-म्-व-म

लट् के प्रत्ययों से तुलना करें: -ति → -त्, -तः → -ताम्, -न्ति → -न्, -सि → -ः, -मि → -म्।

गम् धातु — लङ् लकार (9 रूप)

गम् → अंश: गच्छ- (लट् की तरह) → ‘अ’ जोड़ें → अगच्छ-

एकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुष (वह/वे)अगच्छत्अगच्छताम्अगच्छन्
मध्यम पुरुष (तू/तुम)अगच्छःअगच्छतम्अगच्छत
उत्तम पुरुष (मैं/हम)अगच्छम्अगच्छावअगच्छाम

पठ् धातु — लङ् लकार

पठ् → अंश: पठ- → ‘अ’ जोड़ें → अपठ-

एकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअपठत्अपठताम्अपठन्
मध्यम पुरुषअपठःअपठतम्अपठत
उत्तम पुरुषअपठम्अपठावअपठाम

भू धातु — लङ् लकार

भू → अंश: भव- → ‘अ’ जोड़ें → अभव-

एकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअभवत्अभवताम्अभवन्
मध्यम पुरुषअभवःअभवतम्अभवत
उत्तम पुरुषअभवम्अभवावअभवाम

’अ’ आगम (augment) का नियम

लङ् लकार की पहचान ‘अ’ आगम है जो धातु अंश से पहले जुड़ता है:

धातुलट् (वर्तमान)लङ् (भूत)
गम्गच्छतिगच्छत्
पठ्पठतिपठत्
भूभवतिभवत्

यदि धातु अंश स्वर से शुरू हो, तो ‘अ’ आगम उस स्वर में मिल जाता है (वृद्धि सन्धि)।

लट् बनाम लङ् — तुलना

पुरुष + वचनगम् (लट्)गम् (लङ्)
प्र.पु.ए.गच्छतिगच्छत्
प्र.पु.द्वि.गच्छतःगच्छताम्
प्र.पु.ब.गच्छन्तिगच्छन्
म.पु.ए.गच्छसिगच्छ
म.पु.द्वि.गच्छथःगच्छतम्
म.पु.ब.गच्छगच्छ
उ.पु.ए.गच्छामिगच्छम्
उ.पु.द्वि.गच्छावःगच्छा
उ.पु.ब.गच्छामःगच्छा

दो बदलाव: (1) आरम्भ में ‘अ’ जुड़ता है, (2) अन्तिम प्रत्यय बदलते हैं।

उदाहरण वाक्य

संस्कृतअर्थ
बालकः ह्यः अपठत्लड़के ने कल पढ़ा
बालकौ ह्यः अपठताम्दो लड़कों ने कल पढ़ा
बालकाः ह्यः अपठन्सब लड़कों ने कल पढ़ा
अहं ह्यः विद्यालयम् अगच्छम्मैं कल विद्यालय गया
त्वं कुत्र अगच्छः?तू कहाँ गया?

मूल पाठ में प्रयोग

ह्यः बालकः विद्यालयम् अगच्छत्। तत्र सः संस्कृतम् अपठत्। सायं सः गृहम् आगच्छत्।

शब्दअर्थव्याकरण
ह्यःकल (बीता हुआ)काल-वाचक अव्यय
बालकःलड़काप्रथमा एकवचन
अगच्छत्(वह) गयागम् धातु, लङ्, प्र.पु.ए.
अपठत्(उसने) पढ़ापठ् धातु, लङ्, प्र.पु.ए.
आगच्छत्(वह) आयाआगम् धातु, लङ्, प्र.पु.ए.

अनुवाद: कल लड़का विद्यालय गया। वहाँ उसने संस्कृत पढ़ा। शाम को वह घर आया।

याद रखें

  1. लङ् लकार = भूत काल। अ + धातु अंश + लङ् प्रत्यय
  2. ‘अ’ आगम लङ् की प्रमुख पहचान है — यह धातु से पहले जुड़ता है
  3. प्रत्यय: -त्/-ताम्/-न् (प्र.पु.), -ः/-तम्/-त (म.पु.), -म्/-व/-म (उ.पु.)
  4. धातु अंश (गच्छ-, पठ-, भव-) लट् लकार जैसा ही रहता है — केवल आगम और प्रत्यय बदलते हैं

संवाद अभ्यास

गुरुः — ह्यः त्वं किम् अकरोः? शिष्यः — अहं ह्यः अपठम्। गुरुः — किं रामः अपि अपठत्? शिष्यः — आम्, रामः अपि अपठत्। गुरुः — बालकाः कुत्र अगच्छन्? शिष्यः — बालकाः विद्यालयम् अगच्छन्। गुरुः — किं सीता ह्यः न अपठत्? शिष्यः — न, सीता अपि अपठत्।

अभ्यास

प्रश्न 1 / 90 सही

लङ् लकार किस काल को दर्शाता है?