निस्, नि, उद्
अनुमानित समय: 15 मिनट
निस्, नि, उद् — तीन उपसर्ग
इस पाठ में तीन उपसर्ग: निस्/निर् (बाहर/बिना), नि (नीचे/भीतर), उद् (ऊपर)।
ध्यान दें: ‘निस्’ और ‘नि’ दो भिन्न उपसर्ग हैं — इन्हें मिलाएँ नहीं!
1. निस् / निर् (बाहर / without / out)
‘निस्’ का मूल अर्थ है ‘बाहर’ (out) या ‘बिना/रहित’ (without)।
सन्धि: निस् → निर्/निश्/निः
| पूर्व रूप | परिवर्तन | उदाहरण |
|---|---|---|
| निस् + स्वर | निर् | निर् + आशा = निराशा |
| निस् + घोष व्यञ्जन | निर् | निर् + भय = निर्भय |
| निस् + अघोष व्यञ्जन | निश्/निष् | निस् + चय = निश्चय |
| निस् + अन्त | निः | निःशब्दम् |
प्रमुख शब्द — ‘निस्’ उपसर्ग
| शब्द | रचना | अर्थ |
|---|---|---|
| निर्गमः | निर् + गम् | बाहर निकलना, exit |
| निर्भयः | निर् + भय | भय रहित, fearless |
| निर्मलः | निर् + मल | मल रहित, pure |
| निश्चयः | निस् + चि | निश्चित करना, certainty |
| निराशा | निर् + आशा | आशा रहित, hopelessness |
| निर्दोषः | निर् + दोष | दोष रहित, faultless |
| निष्पापः | निस् + पाप | पाप रहित, sinless |
| निर्वाणम् | निर् + वा | बुझना / मुक्ति |
वाक्यों में प्रयोग
वीरः निर्भयः भवति। = वीर निर्भय होता है। गङ्गाजलम् निर्मलम् अस्ति। = गंगा का जल निर्मल (स्वच्छ) है। सः गृहात् निर्गच्छति। = वह घर से बाहर निकलता है।
2. नि (नीचे / down / into / settled)
‘नि’ का मूल अर्थ है ‘नीचे’ (down), ‘भीतर’ (into), या ‘स्थिर/नियत’ (settled/fixed)।
‘निस्’ बनाम ‘नि’ — भेद
| निस् / निर् | नि |
|---|---|
| बाहर / बिना | नीचे / भीतर / स्थिर |
| निर्गमः (बाहर जाना) | निवासः (भीतर रहना) |
| निर्भय (भय रहित) | नियमः (स्थिर बंधन) |
प्रमुख शब्द — ‘नि’ उपसर्ग
| शब्द | धातु | अर्थ |
|---|---|---|
| निवासः | नि + वस् | स्थिर रहना, dwelling |
| निवेदनम् | नि + विद् | नीचे (विनम्रतापूर्वक) कहना, submission |
| नियमः | नि + यम् | स्थिर नियन्त्रण, rule |
| नियोगः | नि + युज् | नीचे (दृढ़ता से) जोड़ना, appointment |
| निग्रहः | नि + ग्रह् | नीचे दबाना, restraint |
| निमित्तम् | नि + मा | कारण, cause |
| निपातः | नि + पत् | नीचे गिरना, falling |
वाक्यों में प्रयोग
मम निवासः ग्रामे अस्ति। = मेरा निवास गाँव में है। धर्मस्य नियमान् पालयतु। = धर्म के नियमों का पालन करो। शिष्यः गुरवे निवेदनम् करोति। = शिष्य गुरु को निवेदन करता है।
3. उद् (ऊपर / up / upward)
‘उद्’ का मूल अर्थ है ‘ऊपर’ (up/upward) या ‘बाहर’ (out/forth)।
सन्धि: उद् → उत्/उन्/उ
| पूर्व रूप | परिवर्तन | उदाहरण |
|---|---|---|
| उद् + अघोष | उत् | उद् + स्था = उत्थान |
| उद् + न | उन् | उद् + नत = उन्नत |
| उद् + ह | उ | उद् + हृ = उद्धार (द्ध) |
प्रमुख शब्द — ‘उद्’ उपसर्ग
| शब्द | धातु | अर्थ |
|---|---|---|
| उद्गमः | उद् + गम् | ऊपर उठना, origin/rise |
| उद्यमः | उद् + यम् | ऊपर उठकर प्रयास, effort |
| उत्थानम् | उद् + स्था | ऊपर खड़ा होना, rising |
| उत्पत्तिः | उद् + पद् | ऊपर आना, origin/birth |
| उत्साहः | उद् + सह् | ऊपर उठने की शक्ति, enthusiasm |
| उद्धारः | उद् + हृ | ऊपर उठाकर ले जाना, upliftment |
| उन्नतिः | उद् + नम् | ऊपर नमना → उन्नति, progress |
| उद्यानम् | उद् + या | ऊपर जाना → बगीचा, garden |
| उच्चारणम् | उद् + चर् | ऊपर चलाना → उच्चारण, pronunciation |
वाक्यों में प्रयोग
सूर्यस्य उद्गमः पूर्वदिशि भवति। = सूर्य का उदय पूर्व दिशा में होता है। उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। = उद्यम (प्रयत्न) से ही कार्य सिद्ध होते हैं, मनोरथों (इच्छाओं) से नहीं। गुरुः शिष्यस्य उद्धारं करोति। = गुरु शिष्य का उद्धार करता है।
तुलना — निस्, नि, उद्
| उपसर्ग | दिशा | भाव | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| निस्/निर् | बाहर ← | रहित, शून्य | निर्गम, निर्भय, निर्मल |
| नि | नीचे ↓ / भीतर | स्थिर, नियत | निवास, नियम, निवेदन |
| उद् | ऊपर ↑ | उत्थान, उन्नति | उद्गम, उद्यम, उत्थान |
विपरीत जोड़े
| उद् (ऊपर) | नि (नीचे) |
|---|---|
| उद्गमः (ऊपर जाना) | निपातः (नीचे गिरना) |
| उत्थानम् (उठना) | निग्रहः (दबाना) |
| उन्नतिः (उन्नति) | — |
अभ्यास — ‘गम्’ धातु + तीनों उपसर्ग
| उपसर्ग + गम् | रूप | अर्थ |
|---|---|---|
| निर् + गम् | निर्गच्छति | बाहर निकलता है |
| नि + गम् | निगच्छति | नीचे/भीतर जाता है |
| उद् + गम् | उद्गच्छति | ऊपर जाता/उठता है |
याद रखें
- निस्/निर् = बाहर/बिना — निर्गम (बाहर), निर्भय (बिना भय), निर्मल (बिना मल)
- नि = नीचे/भीतर/स्थिर — निवास (स्थिर रहना), नियम (स्थिर बंधन), निवेदन (विनम्र कथन)
- उद् = ऊपर — उद्गम (ऊपर उठना), उद्यम (प्रयत्न), उत्थान (उठना)
- ‘निस्’ और ‘नि’ भिन्न उपसर्ग हैं — अर्थ भिन्न!
- सन्धि: निस् → निर्/निश्/निष्; उद् → उत्/उन्/उद्ध
अभ्यास
'निर्भयः' में 'निर्' (निस्) उपसर्ग का अर्थ क्या है?