मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

नदी शब्द — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग

अनुमानित समय: 18 मिनट

नदी शब्द रूप (ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग)

अब तक आपने पुल्लिङ्ग (राम, देव) और नपुंसकलिङ्ग (फल) शब्दों के रूप सीखे। अब स्त्रीलिङ्ग शब्दों की बारी है।

नदी शब्द ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों का प्रतिनिधि है। इसके रूप सीखने से देवी, गौरी, लक्ष्मी, पार्वती, सरस्वती, कुमारी, योगिनी आदि सभी ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप आ जाते हैं।

ईकारान्त शब्दों की विशेषता

ईकारान्त शब्दों में स्वर प्रत्यय लगने पर य् में बदल जाता है (यण् सन्धि):

  • ई + अ → (नद्यः)
  • ई + आ → या (नद्या)
  • ई + ऐ → यै (नद्यै)
  • ई + आम् → याम् (नद्याम्)

यह परिवर्तन तृतीया विभक्ति से आगे दिखता है।

सम्पूर्ण नदी शब्द रूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमा (कर्ता)नदीनद्यौनद्यः
द्वितीया (कर्म)नदीम्नद्यौनदीः
तृतीया (करण)नद्यानदीभ्याम्नदीभिः
चतुर्थी (सम्प्रदान)नद्यैनदीभ्याम्नदीभ्यः
पञ्चमी (अपादान)नद्याःनदीभ्याम्नदीभ्यः
षष्ठी (सम्बन्ध)नद्याःनद्योःनदीनाम्
सप्तमी (अधिकरण)नद्याम्नद्योःनदीषु
सम्बोधनहे नदि!हे नद्यौ!हे नद्यः!

पुल्लिङ्ग (देव) बनाम स्त्रीलिङ्ग (नदी) — तुलना

विभक्तिदेव (पुं.)नदी (स्त्री.)भिन्नता
प्रथमा एक.देवःनदीभिन्न
द्वितीया एक.देवम्नदीम्भिन्न
तृतीया एक.देवेननद्याभिन्न
चतुर्थी एक.देवायनद्यैभिन्न
पञ्चमी एक.देवात्नद्याःभिन्न
षष्ठी एक.देवस्यनद्याःभिन्न
सप्तमी एक.देवेनद्याम्भिन्न

ध्यान दें: स्त्रीलिङ्ग के रूप पुल्लिङ्ग से पूर्णतः भिन्न हैं। इसलिए स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप अलग से याद करने पड़ते हैं।

ध्यान देने योग्य बातें

1. पञ्चमी एकवचन = षष्ठी एकवचन = प्रथमा बहुवचन?

नहीं! ये तीनों भिन्न हैं:

  • पञ्चमी एकवचन = नद्या (नदी से अलग)
  • षष्ठी एकवचन = नद्या (नदी का/की)
  • प्रथमा बहुवचन = नद्य (नदियाँ)

पञ्चमी और षष्ठी एकवचन रूप समान हैं (नद्याः)। प्रथमा बहुवचन (नद्यः) थोड़ा भिन्न है — ध्यान से देखें!

2. सम्बोधन एकवचन

सम्बोधन में ई → (ह्रस्व) हो जाता है: हे नदि!

3. द्विवचन नियम

द्विवचन में तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी — तीनों = नदीभ्याम् (पुल्लिङ्ग की भाँति)

समान शब्द (ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग)

शब्दअर्थप्रथमा एक.तृतीया एक.प्रथमा बहु.
नदीनदीनदीनद्यानद्यः
देवीदेवीदेवीदेव्यादेव्यः
गौरीगौरी/पार्वतीगौरीगौर्यागौर्यः
लक्ष्मीलक्ष्मीलक्ष्मीलक्ष्म्यालक्ष्म्यः
कुमारीकुमारी/कन्याकुमारीकुमार्याकुमार्यः
योगिनीयोगिनीयोगिनीयोगिन्यायोगिन्यः

अभ्यास वाक्य

  1. नदी वहति। — नदी बहती है। (प्रथमा)
  2. बालकः नदीम् पश्यति। — बालक नदी को देखता है। (द्वितीया)
  3. नद्या सह ग्रामः अस्ति। — नदी के साथ गाँव है। (तृतीया)
  4. नद्यै जलम् ददाति। — नदी के लिए जल देता है। (चतुर्थी)
  5. नद्याः जलम् शीतलम्। — नदी का जल शीतल है। (षष्ठी)
  6. नद्याम् मत्स्याः सन्ति। — नदी में मछलियाँ हैं। (सप्तमी)

मूल पाठ में प्रयोग

इन वाक्यों में नदी शब्द के रूप पहचानें:

नद्याम् बालकाः क्रीडन्ति। नद्याः जलम् शीतलम् अस्ति। देवी नदीम् रक्षति।

शब्दअर्थव्याकरण
नद्याम्नदी मेंसप्तमी एकवचन (अधिकरण)
बालकाःबालक (अनेक)प्रथमा बहुवचन (कर्ता)
नद्याःनदी का/कीषष्ठी एकवचन (सम्बन्ध)
जलम्जलप्रथमा एकवचन (कर्ता)
देवीदेवीप्रथमा एकवचन (कर्ता)
नदीम्नदी कोद्वितीया एकवचन (कर्म)

अनुवाद: नदी में बालक खेलते हैं। नदी का जल शीतल है। देवी नदी की रक्षा करती है।

याद रखें

  1. प्रथमा एकवचन = नदी (मूल रूप, कोई प्रत्यय नहीं)
  2. तृतीया से आगे ई → य् (यण् सन्धि) — नद्या, नद्यै, नद्याः, नद्याम्
  3. सम्बोधन में ई → इ (ह्रस्व) — हे नदि!
  4. पञ्चमी एकवचन = षष्ठी एकवचन = नद्याः (सन्दर्भ से अर्थ)
  5. देवी, गौरी, लक्ष्मी — सभी ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द इसी प्रकार चलते हैं

अभ्यास

प्रश्न 1 / 90 सही

'नदी' शब्द का प्रथमा विभक्ति एकवचन रूप क्या है?