मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

भ्वादि गण — लट् लकार (वर्तमान काल)

अनुमानित समय: 20 मिनट

धातु क्या है?

धातु (verb root) क्रिया का मूल रूप है। जैसे हिन्दी में ‘जाना’, ‘पढ़ना’, ‘होना’ मूल क्रिया हैं, संस्कृत में गम्, पठ्, भू धातुएँ हैं।

धातुओं को गण (conjugation class) में बाँटा गया है। सबसे पहला गण भ्वादि गण है — ‘भू’ धातु इसका पहला सदस्य है, इसलिए ‘भ्वादि’ (भू + आदि = भू से शुरू होने वाला)।

लट् लकार — वर्तमान काल

संस्कृत में काल (tense) को लकार कहते हैं। लट् लकार = वर्तमान काल (present tense)।

गम् धातु — सम्पूर्ण 9 रूप

एकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुष (वह/वे)गच्छतिगच्छतःगच्छन्ति
मध्यम पुरुष (तू/तुम)गच्छसिगच्छथःगच्छथ
उत्तम पुरुष (मैं/हम)गच्छामिगच्छावःगच्छामः

प्रत्यय सारणी

एकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुष-ति-तः-न्ति
मध्यम पुरुष-सि-थः-थ
उत्तम पुरुष-मि-वः-मः

ये प्रत्यय सभी भ्वादि गण धातुओं पर लागू होते हैं।

पठ् धातु (पढ़ना)

एकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषपठतिपठतःपठन्ति
मध्यम पुरुषपठसिपठथःपठथ
उत्तम पुरुषपठामिपठावःपठामः

भू धातु (होना)

भू → भव- (गुण सन्धि: ऊ → ओ → अव)

एकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषभवतिभवतःभवन्ति
मध्यम पुरुषभवसिभवथःभवथ
उत्तम पुरुषभवामिभवावःभवामः

तीनों की तुलना

पुरुष + वचनगम्पठ्भू
प्र.पु.ए.गच्छतिपठतिभवति
प्र.पु.द्वि.गच्छतःपठतःभवतः
प्र.पु.ब.गच्छन्तिपठन्तिभवन्ति
म.पु.ए.गच्छसिपठसिभवसि
म.पु.द्वि.गच्छथःपठथःभवथः
म.पु.ब.गच्छथपठथभवथ
उ.पु.ए.गच्छामिपठामिभवामि
उ.पु.द्वि.गच्छावःपठावःभवावः
उ.पु.ब.गच्छामःपठामःभवामः

ध्यान दें — तीनों धातुओं में प्रत्यय एक जैसे हैं। केवल धातु का अंश (गच्छ-, पठ-, भव-) बदलता है।

मूल पाठ में प्रयोग

बालकः पठति। बालकौ पठतः। बालकाः पठन्ति।

शब्दअर्थव्याकरण
बालकःलड़काप्रथमा एकवचन
पठति(वह) पढ़ता हैपठ् धातु, लट्, प्र.पु.ए.
बालकौदो लड़केप्रथमा द्विवचन
पठतः(वे दोनों) पढ़ते हैंपठ् धातु, लट्, प्र.पु.द्वि.
बालकाःअनेक लड़केप्रथमा बहुवचन
पठन्ति(वे सब) पढ़ते हैंपठ् धातु, लट्, प्र.पु.ब.

अनुवाद: लड़का पढ़ता है। दो लड़के पढ़ते हैं। सब लड़के पढ़ते हैं।

याद रखें

  1. धातु = क्रिया का मूल रूप। लट् लकार = वर्तमान काल
  2. 3 पुरुष × 3 वचन = 9 रूप प्रति धातु प्रति लकार
  3. प्रमुख प्रत्यय: -ति/-तः/-न्ति (प्र.पु.), -सि/-थः/-थ (म.पु.), -मि/-वः/-मः (उ.पु.)
  4. ये प्रत्यय सभी भ्वादि गण धातुओं पर समान रूप से लागू होते हैं

संवाद अभ्यास

गुरुः — रामः किं करोति? शिष्यः — रामः पठति। गुरुः — किं सीता अपि पठति? शिष्यः — आम्, सीता अपि पठति। गुरुः — बालकौ कुत्र गच्छतः? शिष्यः — बालकौ विद्यालयं गच्छतः। गुरुः — सर्वे बालकाः किं कुर्वन्ति? शिष्यः — सर्वे बालकाः पठन्ति।

अभ्यास

प्रश्न 1 / 100 सही

'धातु' का क्या अर्थ है?