मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

क्रियाविशेषण — कैसे, कब, कहाँ

अनुमानित समय: 15 मिनट

क्रियाविशेषण क्या है?

विशेषण (adjective) संज्ञा को विशेषित करता है, जैसे — सुन्दरः बालकः (सुन्दर बालक)।

क्रियाविशेषण (adverb) क्रिया को विशेषित करता है — कैसे, कब, कहाँ क्रिया होती है, यह बताता है:

प्रश्नक्रियाविशेषणउदाहरणअर्थ
कैसे?शीघ्रम्शीघ्रं गच्छतितेज़ी से जाता है
कब?सदासदा पठतिसदा पढ़ता है
कहाँ?तत्रतत्र गच्छतिवहाँ जाता है

महत्त्वपूर्ण: क्रियाविशेषण अव्यय हैं — इनका रूप कभी नहीं बदलता, चाहे लिंग, वचन, या विभक्ति कुछ भी हो।

रीति-वाचक क्रियाविशेषण (Manner)

ये बताते हैं कि क्रिया कैसे होती है:

क्रियाविशेषणअर्थउदाहरणअर्थ
शीघ्रम्तेज़ी से, जल्दीसः शीघ्रं गच्छतिवह तेज़ी से जाता है
शनैःधीरे-धीरेसः शनैः चलतिवह धीरे चलता है
सम्यक्अच्छी तरह, ठीक सेसम्यक् पठअच्छी तरह पढ़
उच्चैःज़ोर से, ऊँचे स्वर मेंउच्चैः वदतिज़ोर से बोलता है
नीचैःधीरे से, नीचे स्वर मेंनीचैः वदतिधीरे बोलता है
सहसाअचानकसहसा आगच्छतिअचानक आता है

उदाहरण वाक्य

संस्कृतअर्थ
सः शीघ्रं गृहं गच्छतिवह तेज़ी से घर जाता है
बालकः शनैः शनैः चलतिबालक बहुत धीरे-धीरे चलता है
आचार्यः सम्यक् पाठयतिआचार्य अच्छी तरह पढ़ाता है
सा उच्चैः गायतिवह (स्त्री) ज़ोर से गाती है
सिंहः सहसा आगच्छतिसिंह अचानक आता है

काल-वाचक क्रियाविशेषण (Time)

ये बताते हैं कि क्रिया कब होती है। इनमें से कई पिछले पाठ में सीखे हैं:

क्रियाविशेषणअर्थउदाहरण
सदा / सर्वदाहमेशासः सदा पठति
कदापिकभीसः कदापि न गच्छति
पुनःफिर सेसः पुनः आगच्छति
प्रातःसवेरेप्रातः गच्छति
सायम्शाम कोसायम् आगच्छति
अद्यआजअद्य न गच्छति
श्वःकल (आगामी)श्वः गमिष्यति
इदानीम्अभीइदानीं गच्छति
चिरम्देर तकचिरम् अतिष्ठत्
अचिरम्शीघ्र हीअचिरम् आगमिष्यति

उदाहरण वाक्य

संस्कृतअर्थ
सः सदा प्रातः पठतिवह सदा सवेरे पढ़ता है
सः पुनः पुनः आगच्छतिवह बार-बार आता है
इदानीं गच्छामिमैं अभी जाता हूँ
अचिरम् आगमिष्यतिशीघ्र ही आएगा

स्थान-वाचक क्रियाविशेषण (Place)

ये बताते हैं कि क्रिया कहाँ होती है:

क्रियाविशेषणअर्थ
अत्रयहाँ
तत्रवहाँ
कुत्रकहाँ
यत्रजहाँ
सर्वत्रसब जगह
अन्यत्रअन्य जगह
उपरिऊपर
अधःनीचे
बहिःबाहर
अन्तःअन्दर
समीपेपास में
दूरेदूर में

उदाहरण वाक्य

संस्कृतअर्थ
अत्र आगच्छयहाँ आ
सः सर्वत्र गच्छतिवह सब जगह जाता है
बालकः बहिः गच्छतिबालक बाहर जाता है
मार्जारः उपरि अस्तिबिल्ली ऊपर है
पुष्पम् समीपे अस्तिफूल पास में है

परिमाण-वाचक क्रियाविशेषण (Degree)

ये बताते हैं कि क्रिया या विशेषण कितना है:

क्रियाविशेषणअर्थउदाहरण
अतीवबहुत अधिकअतीव सुन्दरम्
किञ्चित्थोड़ा-साकिञ्चित् जानाति
ईषत्थोड़ा-साईषत् हसति

वाक्य में क्रियाविशेषण का स्थान

क्रियाविशेषण प्रायः क्रिया के ठीक पहले आता है:

संस्कृतअर्थ
सः शीघ्रं गच्छतिवह तेज़ी से जाता है
सः सदा तत्र गच्छतिवह सदा वहाँ जाता है
बालकः शनैः उच्चैः पठतिबालक धीरे-धीरे ज़ोर से पढ़ता है

एक वाक्य में एक से अधिक क्रियाविशेषण भी आ सकते हैं।

मूल पाठ में प्रयोग

बालकः प्रातः शीघ्रं पाठशालां गच्छति। तत्र सम्यक् पठति। सायं शनैः गृहम् आगच्छति।

शब्दअर्थव्याकरण
बालकःबालकपुल्लिंग, प्रथमा
प्रातःसवेरेकाल-वाचक क्रियाविशेषण
शीघ्रम्तेज़ी सेरीति-वाचक क्रियाविशेषण
पाठशालाम्पाठशाला कोस्त्रीलिंग, द्वितीया
गच्छतिजाता हैगम् धातु, लट्, प्र. पु.
तत्रवहाँस्थान-वाचक क्रियाविशेषण
सम्यक्अच्छी तरहरीति-वाचक क्रियाविशेषण
पठतिपढ़ता हैपठ् धातु, लट्, प्र. पु.
सायम्शाम कोकाल-वाचक क्रियाविशेषण
शनैःधीरे-धीरेरीति-वाचक क्रियाविशेषण
गृहम्घर कोनपुंसकलिंग, द्वितीया
आगच्छतिआता हैआगम् धातु, लट्, प्र. पु.

अन्वय: बालकः प्रातः शीघ्रम् पाठशालाम् गच्छति। तत्र सम्यक् पठति। सायम् शनैः गृहम् आगच्छति।

अनुवाद: बालक सवेरे तेज़ी से पाठशाला जाता है। वहाँ अच्छी तरह पढ़ता है। शाम को धीरे-धीरे घर आता है।

याद रखें

  1. क्रियाविशेषण क्रिया को विशेषित करता है — कैसे, कब, कहाँ
  2. क्रियाविशेषण अव्यय हैं — रूप कभी नहीं बदलता
  3. शीघ्रम्↔शनैः (तेज़↔धीरे), उच्चैः↔नीचैः (ज़ोर↔धीमे) — विपरीत जोड़ियाँ
  4. क्रियाविशेषण प्रायः क्रिया के ठीक पहले आता है
  5. एक वाक्य में अनेक क्रियाविशेषण हो सकते हैं — प्रातः शीघ्रं तत्र गच्छति

अभ्यास

प्रश्न 1 / 70 सही

'शनैः' का अर्थ क्या है?