मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

सर्व, अन्य आदि — प्रत्ययार्थ सर्वनाम

अनुमानित समय: 15 मिनट

सर्वादि गण — सर्वनामी विशेषण

संस्कृत में कुछ विशेषण ऐसे हैं जो सामान्य विशेषणों की भाँति नहीं बल्कि सर्वनामों की भाँति रूपान्तर करते हैं। इन्हें सर्वनामी विशेषण (pronominal adjectives) कहते हैं। पाणिनि ने इनकी सूची दी है जिसे सर्वादि गण कहते हैं।

सर्वादि गण के प्रमुख शब्द

शब्दअर्थप्रयोग
सर्वसब, समस्तसर्वे जनाः सुखिनः सन्तु (सब लोग सुखी हों)
विश्वसम्पूर्ण, सबविश्वम् जगत् (सम्पूर्ण संसार)
उभदोनोंउभौ बालकौ (दोनों बालक) — केवल द्विवचन
अन्यदूसरा, अन्यअन्यः नरः आगच्छति (दूसरा व्यक्ति आता है)
अन्यतरदो में से एकअन्यतरः जयति (दो में से एक जीतता है)
इतरदूसरा (दो में से)इतरः मार्गः (दूसरा मार्ग)
एकएक, कोई एकएकः नरः वदति (एक/कोई व्यक्ति कहता है)
पूर्वपहला, पूर्वपूर्वस्मिन् काले (पहले समय में)
परदूसरा, बाद कापरस्मिन् दिने (दूसरे दिन)
उत्तरबाद का, उत्तरउत्तरस्मिन् काले (बाद के समय में)

सर्वनामी रूपान्तर — क्या भिन्न है?

सर्वादि शब्दों का अधिकांश रूपान्तर सामान्य अकारान्त शब्दों जैसा ही होता है। अन्तर केवल कुछ विभक्तियों में है:

विभक्तिसामान्य (राम)सर्वनामी (सर्व)अन्तर
चतुर्थी एक.रामायसर्वस्मै-आय → -स्मै
पञ्चमी एक.रामात्सर्वस्मात्-आत् → -स्मात्
सप्तमी एक.रामसर्वस्मिन्-ए → -स्मिन्
प्रथमा नपुं. बहु.फलानिसर्वाणि-आनि → -आणि (ण आगम)

सूत्र: चतुर्थी, पञ्चमी, सप्तमी एकवचन में -स्मै, -स्मात्, -स्मिन् — ये सर्वनाम-विशिष्ट प्रत्यय हैं।

सर्व शब्द — पुल्लिंग (Masculine)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासर्वःसर्वौसर्वे
द्वितीयासर्वम्सर्वौसर्वान्
तृतीयासर्वेणसर्वाभ्याम्सर्वैः
चतुर्थीसर्वस्मैसर्वाभ्याम्सर्वेभ्यः
पञ्चमीसर्वस्मात्सर्वाभ्याम्सर्वेभ्यः
षष्ठीसर्वस्यसर्वयोःसर्वेषाम्
सप्तमीसर्वस्मिन्सर्वयोःसर्वेषु

सर्व शब्द — स्त्रीलिंग (Feminine)

स्त्रीलिंग में सर्व शब्द आकारान्त हो जाता है (सर्वा) और नदी-शब्द जैसे नहीं बल्कि विशेष ढंग से चलता है:

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासर्वासर्वेसर्वाः
द्वितीयासर्वाम्सर्वेसर्वाः
तृतीयासर्वयासर्वाभ्याम्सर्वाभिः
चतुर्थीसर्वस्यैसर्वाभ्याम्सर्वाभ्यः
पञ्चमीसर्वस्याःसर्वाभ्याम्सर्वाभ्यः
षष्ठीसर्वस्याःसर्वयोःसर्वासाम्
सप्तमीसर्वस्याम्सर्वयोःसर्वासु

सर्व शब्द — नपुंसकलिंग (Neuter)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासर्वम्सर्वेसर्वाणि
द्वितीयासर्वम्सर्वेसर्वाणि
तृतीयासर्वेणसर्वाभ्याम्सर्वैः
चतुर्थीसर्वस्मैसर्वाभ्याम्सर्वेभ्यः
पञ्चमीसर्वस्मात्सर्वाभ्याम्सर्वेभ्यः
षष्ठीसर्वस्यसर्वयोःसर्वेषाम्
सप्तमीसर्वस्मिन्सर्वयोःसर्वेषु

अन्य शब्द — पुल्लिंग (Masculine) संक्षेप

अन्य शब्द भी सर्व के समान ही चलता है:

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअन्यःअन्यौअन्ये
चतुर्थीअन्यस्मैअन्याभ्याम्अन्येभ्यः
पञ्चमीअन्यस्मात्अन्याभ्याम्अन्येभ्यः
सप्तमीअन्यस्मिन्अन्ययोःअन्येषु

शेष विभक्तियाँ सर्व शब्द के अनुसार बनाएँ।

उदाहरण वाक्य

  1. सर्वे जनाः सुखिनः भवन्तु। — सब लोग सुखी हों।
  2. सर्वम् ज्ञानम् मयि अस्ति। — सारा ज्ञान मुझमें है।
  3. सर्वस्मै नमः। — सबको नमस्कार।
  4. सर्वस्मिन् जगति शान्तिः भवतु। — सम्पूर्ण संसार में शान्ति हो।
  5. अन्यः मार्गः अस्ति। — दूसरा मार्ग है।
  6. अन्यस्मिन् ग्रामे वसामि। — दूसरे गाँव में रहता हूँ।
  7. एकः बालकः आगच्छति। — एक बालक आता है।

याद रखें

  1. सर्वादि गण के शब्द = विशेषण जो सर्वनाम की भाँति चलते हैं
  2. मुख्य अन्तर चतुर्थी (-स्मै), पञ्चमी (-स्मात्), सप्तमी (-स्मिन्) एकवचन में
  3. सर्व, अन्य, इतर, एक, पूर्व, पर, उत्तर — सब समान पद्धति से चलते हैं
  4. स्त्रीलिंग में ये आकारान्त हो जाते हैं (सर्वा, अन्या)
  5. नपुंसकलिंग बहुवचन प्रथमा में -आणि (सर्वाणि) — ‘ण’ आगम

अभ्यास

प्रश्न 1 / 70 सही

'सर्व' शब्द पुल्लिंग प्रथमा एकवचन का रूप क्या है?