मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

लता शब्द — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

अनुमानित समय: 18 मिनट

लता शब्द रूप (आकारान्त स्त्रीलिङ्ग)

लता शब्द आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों का प्रतिनिधि है। यह संस्कृत में सबसे सामान्य स्त्रीलिङ्ग प्रकार है। इसका अर्थ है ‘बेल/लता’।

इसके रूप सीखने से कन्या, विद्या, सेना, रमा, सीता, उमा, गङ्गा, माला, बालिका, कथा, वार्ता आदि सभी आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप आ जाते हैं।

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग की विशेषता

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों में अन्तिम स्वर प्रत्यय लगने पर विभिन्न प्रकार से बदलता है:

  • आ + म् = आम् (लताम्)
  • आ + या = अया (लतया) — तृतीया
  • आ + यै = अयै (लतायै) — चतुर्थी
  • आ + याः = अयाः (लतायाः) — पञ्चमी, षष्ठी
  • आ + याम् = अयाम् (लतायाम्) — सप्तमी

सम्पूर्ण लता शब्द रूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमा (कर्ता)लतालतेलताः
द्वितीया (कर्म)लताम्लतेलताः
तृतीया (करण)लतयालताभ्याम्लताभिः
चतुर्थी (सम्प्रदान)लतायैलताभ्याम्लताभ्यः
पञ्चमी (अपादान)लतायाःलताभ्याम्लताभ्यः
षष्ठी (सम्बन्ध)लतायाःलतयोःलतानाम्
सप्तमी (अधिकरण)लतायाम्लतयोःलतासु
सम्बोधनहे लते!हे लते!हे लताः!

राम (पुं. अकारान्त) बनाम लता (स्त्री. आकारान्त) — तुलना

विभक्तिराम (पुं.)लता (स्त्री.)अन्तर?
प्रथमा एक.रामलताभिन्न
द्वितीया एक.रामम्लताम्समान प्रकार
तृतीया एक.रामेणलतयाभिन्न
चतुर्थी एक.रामायलतायैभिन्न
पञ्चमी एक.रामात्लतायाःभिन्न
षष्ठी एक.रामस्यलतायाःभिन्न
सप्तमी एक.रामलतायाम्भिन्न
प्रथमा बहु.रामाःलताःभिन्न

सारांश: पुल्लिङ्ग और स्त्रीलिङ्ग के रूप लगभग पूर्णतः भिन्न हैं। दोनों अलग-अलग याद करने होंगे।

ध्यान देने योग्य बातें

1. प्रथमा बहुवचन = द्वितीया बहुवचन

दोनों = लताः। सन्दर्भ से अर्थ समझें:

  • लताः सुन्दराः सन्ति = लताएँ (प्रथमा — कर्ता)
  • बालकः लताः पश्यति = लताओं को (द्वितीया — कर्म)

2. पञ्चमी एकवचन = षष्ठी एकवचन

दोनों = लतायाः। सन्दर्भ से अर्थ:

  • लतायाः पत्रम् पतति = लता से (पञ्चमी — अपादान)
  • लतायाः पुष्पम् = लता का (षष्ठी — सम्बन्ध)

3. सम्बोधन एकवचन

सम्बोधन में आ → हो जाता है: हे लते! (प्रथमा द्विवचन ‘लते’ से भ्रमित न हों)

4. द्विवचन नियम

द्विवचन में तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी — तीनों = लताभ्याम् (राम की भाँति)

समान शब्द (आकारान्त स्त्रीलिङ्ग)

शब्दअर्थप्रथमा एक.तृतीया एक.प्रथमा बहु.
लताबेललतालतयालताः
कन्याकन्याकन्याकन्ययाकन्याः
विद्याविद्याविद्याविद्ययाविद्याः
सेनासेनासेनासेनयासेनाः
बालिकाबालिकाबालिकाबालिकयाबालिकाः
कथाकथा/कहानीकथाकथयाकथाः
मालामालामालामालयामालाः
सीतासीतासीतासीतयासीताः

अभ्यास वाक्य

  1. लता सुन्दरा अस्ति। — लता सुन्दर है। (प्रथमा)
  2. बालिका लताम् पश्यति। — बालिका लता को देखती है। (द्वितीया)
  3. लतया वृक्षः आवृतः। — लता से वृक्ष ढका है। (तृतीया)
  4. लतायै जलं ददाति। — लता के लिए जल देता है। (चतुर्थी)
  5. लतायाः पुष्पम् पतति। — लता का फूल गिरता है। (षष्ठी)
  6. लतायाम् पुष्पाणि सन्ति। — लता में/पर फूल हैं। (सप्तमी)

मूल पाठ में प्रयोग

इन वाक्यों में आकारान्त शब्दों के रूप पहचानें:

बालिका विद्यालये विद्याम् पठति। विद्यायाः फलम् सुखम्। कन्याः गीतम् गायन्ति।

शब्दअर्थव्याकरण
बालिकाबालिकाप्रथमा एकवचन (कर्ता)
विद्यालयेविद्यालय मेंसप्तमी एकवचन (अधिकरण)
विद्याम्विद्या कोद्वितीया एकवचन (कर्म)
विद्यायाःविद्या काषष्ठी एकवचन (सम्बन्ध)
कन्याःकन्याएँप्रथमा बहुवचन (कर्ता)

अनुवाद: बालिका विद्यालय में विद्या पढ़ती है। विद्या का फल सुख है। कन्याएँ गीत गाती हैं।

याद रखें

  1. प्रथमा एकवचन = लता (मूल रूप, कोई प्रत्यय नहीं)
  2. तृतीया से सप्तमी एकवचन में आ → अय — लतया, लतायै, लतायाः, लतायाम्
  3. सम्बोधन में आ → ए — हे लते!
  4. प्रथमा बहुवचन = द्वितीया बहुवचन = लताः (सन्दर्भ से अर्थ)
  5. कन्या, विद्या, सीता, माला — सभी आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द इसी प्रकार चलते हैं

संवाद अभ्यास

गुरुः — उद्याने लताः सन्ति किम्? शिष्यः — आम्, उद्याने बह्व्यः लताः सन्ति। गुरुः — लता कुत्र वर्धते? शिष्यः — लता वृक्षम् आश्रित्य वर्धते। गुरुः — लतायाः पुष्पाणि कीदृशानि? शिष्यः — लतायाः पुष्पाणि सुन्दराणि सन्ति।

अभ्यास

प्रश्न 1 / 90 सही

'लता' शब्द का प्रथमा विभक्ति एकवचन रूप क्या है?