अस्मद् शब्द — मैं/हम
अनुमानित समय: 18 मिनट
अस्मद् शब्द — प्रथम पुरुष सर्वनाम
अस्मद् (मैं / हम) प्रथम पुरुष (first person) का सर्वनाम है। युष्मद् की भाँति इसमें भी लिंगभेद नहीं होता और रूप अनियमित हैं।
सम्पूर्ण अस्मद् शब्द रूप
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अहम् | आवाम् | वयम् |
| द्वितीया | माम् (मा) | आवाम् (नौ) | अस्मान् (नः) |
| तृतीया | मया | आवाभ्याम् | अस्माभिः |
| चतुर्थी | मह्यम् (मे) | आवाभ्याम् (नौ) | अस्मभ्यम् (नः) |
| पञ्चमी | मत् | आवाभ्याम् | अस्मत् |
| षष्ठी | मम (मे) | आवयोः (नौ) | अस्माकम् (नः) |
| सप्तमी | मयि | आवयोः | अस्मासु |
कोष्ठक में दिए गए रूप (मा, मे, नौ, नः) वैकल्पिक लघु रूप हैं। ये पद्य में बहुत प्रचलित हैं।
युष्मद् और अस्मद् की तुलना
इन दोनों सर्वनामों का ढाँचा लगभग समान है:
| विभक्ति | युष्मद् (एकवचन) | अस्मद् (एकवचन) |
|---|---|---|
| प्रथमा | त्वम् | अहम् |
| द्वितीया | त्वाम् (त्वा) | माम् (मा) |
| तृतीया | त्वया | मया |
| चतुर्थी | तुभ्यम् (ते) | मह्यम् (मे) |
| पञ्चमी | त्वत् | मत् |
| षष्ठी | तव (ते) | मम (मे) |
| सप्तमी | त्वयि | मयि |
| विभक्ति | युष्मद् (द्विवचन) | अस्मद् (द्विवचन) |
|---|---|---|
| प्रथमा | युवाम् | आवाम् |
| तृतीया-पञ्चमी | युवाभ्याम् | आवाभ्याम् |
| षष्ठी-सप्तमी | युवयोः | आवयोः |
वैकल्पिक लघु रूप
| पूर्ण रूप | लघु रूप | उदाहरण |
|---|---|---|
| माम् | मा | मा पश्य = मुझे देख |
| मह्यम् / मम | मे | मे कथय = मुझे बता |
| आवाम् / आवयोः | नौ | नौ ददातु = हम दोनों को दे |
| अस्मान् / अस्मभ्यम् / अस्माकम् | नः | नः क्षमस्व = हमें क्षमा करो |
नियम: लघु रूप (मा, मे, नौ, नः) वाक्य के आरम्भ में प्रयुक्त नहीं होते।
उदाहरण वाक्य
- अहम् गच्छामि। — मैं जाता/जाती हूँ।
- माम् पश्य। — मुझे देखो।
- मया कृतम् एतत्। — मेरे द्वारा किया गया यह।
- मह्यम् जलं देहि। — मेरे लिए जल दो।
- मम पुस्तकम् अत्र अस्ति। — मेरी पुस्तक यहाँ है।
- मयि विश्वसिहि। — मुझ पर विश्वास करो।
- वयम् सर्वे भारतीयाः। — हम सब भारतीय हैं।
- अस्माकम् देशः महान्। — हमारा देश महान है।
याद रखने की विधि
- एकवचन में प्रायः म- से आरम्भ: माम्, मया, मह्यम्, मत्, मम, मयि (अपवाद: अहम्)
- द्विवचन में आवा-/आव- से आरम्भ: आवाम्, आवाभ्याम्, आवयोः
- बहुवचन में अस्म-/वय- से आरम्भ: वयम्, अस्मान्, अस्माभिः, अस्मभ्यम्, अस्मत्, अस्माकम्, अस्मासु
- युष्मद् जानते हैं तो अस्मद् सरल है — ढाँचा समान है
अभ्यास
प्रश्न 1 / 80 सही
अस्मद् शब्द प्रथमा एकवचन का रूप क्या है?