मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

एतद् शब्द — यह (निश्चयवाचक)

अनुमानित समय: 15 मिनट

एतद् शब्द — निश्चयवाचक/सशक्त निर्देशक सर्वनाम

एतद् (यह — निश्चित रूप से यह) एक निर्देशक सर्वनाम है जो तद् से मिलता-जुलता है। इसे “emphatic demonstrative” कहा जाता है — यह “यह” (this) के अर्थ में प्रयुक्त होता है, विशेषतः जब किसी वस्तु या व्यक्ति को निश्चित रूप से इंगित करना हो।

सबसे महत्त्वपूर्ण बात: एतद् के रूप तद् शब्द के रूपों में ‘ए’ जोड़कर बनते हैं। यदि तद् शब्द आपको आता है, तो एतद् स्वतः आ जाएगा।

नियम: तद् → एतद्

तद् का रूपएतद् का रूपनियम
सःएषःस → एष (ए + स, सत्व → षत्व)
साएषासा → एषा
तत्एतत्त → एत
तम्एतम्त → एत
तेनएतेनत → एत
तस्मैएतस्मैत → एत
तस्यएतस्यत → एत

ध्यान दें: प्रथमा पुल्लिंग और स्त्रीलिंग एकवचन में ‘स’ → ‘ष’ हो जाता है (एषः, एषा)। शेष सभी रूपों में केवल ‘ए’ जुड़ता है।

एतद् शब्द — पुल्लिंग (Masculine)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएषःएतौएते
द्वितीयाएतम्एतौएतान्
तृतीयाएतेनएताभ्याम्एतैः
चतुर्थीएतस्मैएताभ्याम्एतेभ्यः
पञ्चमीएतस्मात्एताभ्याम्एतेभ्यः
षष्ठीएतस्यएतयोःएतेषाम्
सप्तमीएतस्मिन्एतयोःएतेषु

एतद् शब्द — स्त्रीलिंग (Feminine)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएषाएतेएताः
द्वितीयाएताम्एतेएताः
तृतीयाएतयाएताभ्याम्एताभिः
चतुर्थीएतस्यैएताभ्याम्एताभ्यः
पञ्चमीएतस्याःएताभ्याम्एताभ्यः
षष्ठीएतस्याःएतयोःएतासाम्
सप्तमीएतस्याम्एतयोःएतासु

एतद् शब्द — नपुंसकलिंग (Neuter)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएतत्एतेएतानि
द्वितीयाएतत्एतेएतानि
तृतीयाएतेनएताभ्याम्एतैः
चतुर्थीएतस्मैएताभ्याम्एतेभ्यः
पञ्चमीएतस्मात्एताभ्याम्एतेभ्यः
षष्ठीएतस्यएतयोःएतेषाम्
सप्तमीएतस्मिन्एतयोःएतेषु

तद्, इदम्, एतद् — तीनों की तुलना

अर्थतद् (वह — दूर)इदम् (यह — निकट)एतद् (यह — निश्चित)
पुल्लिंगसःअयम्एषः
स्त्रीलिंगसाइयम्एषा
नपुंसकलिंगतत्इदम्एतत्

प्रयोग भेद:

  • तद् — दूर की वस्तु/व्यक्ति: “वह (दूर वाला)”
  • इदम् — निकट की वस्तु/व्यक्ति: “यह (पास वाला)”
  • एतद् — निश्चित रूप से इंगित: “यह (निश्चित रूप से यही)” — प्रायः प्रत्यक्ष/सामने की वस्तु के लिए

उदाहरण वाक्य

  1. एषः मम पुत्रः। — यह मेरा पुत्र है।
  2. एषा मम भार्या। — यह मेरी पत्नी है।
  3. एतत् तव पुस्तकम्। — यह तुम्हारी पुस्तक है।
  4. एतम् पश्य। — इसे देखो।
  5. एतस्य फलस्य रसः मधुरः। — इस फल का रस मीठा है।
  6. एतस्मिन् विषये किम् वदसि? — इस विषय में क्या कहते हो?

याद रखें

  1. एतद् = ए + तद् — तद् के रूपों में ‘ए’ जोड़ दें
  2. प्रथमा एकवचन में विशेष: एषः (पुं), एषा (स्त्री) — ‘ष’ आता है
  3. शेष सभी रूपों में सीधे ‘ए’ + तद् का रूप
  4. तद्, इदम्, एतद् — तीनों निर्देशक सर्वनाम हैं, प्रयोग-भेद ध्यान रखें

अभ्यास

प्रश्न 1 / 60 सही

एतद् शब्द पुल्लिंग प्रथमा एकवचन का रूप क्या है?