मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

राम शब्द — अकारान्त पुल्लिंग

अनुमानित समय: 20 मिनट

राम शब्द रूप (अकारान्त पुल्लिंग)

राम शब्द संस्कृत व्याकरण में अकारान्त पुल्लिंग शब्दों का प्रतिनिधि शब्द है। इसके रूप सीखने से देव, बालक, नर, गज आदि सभी अकारान्त पुल्लिंग शब्दों के रूप बन जाते हैं।

विभक्ति क्या है?

संस्कृत में शब्द के अर्थ वाक्य में उसके रूप से निर्धारित होते हैं। शब्द के मूल रूप (प्रातिपदिक) में विभक्ति प्रत्यय जोड़कर विभिन्न अर्थ प्रकट किए जाते हैं। कुल 8 विभक्तियाँ (7 + सम्बोधन) और 3 वचन (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) होते हैं।

सम्पूर्ण राम शब्द रूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमा (कर्ता)रामःरामौरामाः
द्वितीया (कर्म)रामम्रामौरामान्
तृतीया (करण)रामेणरामाभ्याम्रामैः
चतुर्थी (सम्प्रदान)रामायरामाभ्याम्रामेभ्यः
पञ्चमी (अपादान)रामात्रामाभ्याम्रामेभ्यः
षष्ठी (सम्बन्ध)रामस्यरामयोःरामाणाम्
सप्तमी (अधिकरण)रामेरामयोःरामेषु
सम्बोधनहे राम!हे रामौ!हे रामाः!

विभक्तियों के अर्थ

विभक्तिकारकअर्थउदाहरण
प्रथमाकर्ता—नेरामः गच्छति (राम जाता है)
द्वितीयाकर्म—कोरामः ग्रामम् गच्छति (राम गाँव को जाता है)
तृतीयाकरण—से/द्वारारामेण कृतम् (राम द्वारा किया गया)
चतुर्थीसम्प्रदान—के लिएरामाय फलम् (राम के लिए फल)
पञ्चमीअपादान—से (अलग होना)रामात् आगच्छति (राम से आता है)
षष्ठीसम्बन्ध—का/के/कीरामस्य गृहम् (राम का घर)
सप्तमीअधिकरण—में/पररामे विश्वासः (राम में विश्वास)

अभ्यास वाक्य

  1. रामः पठति। — राम पढ़ता है।
  2. रामम् पश्य। — राम को देखो।
  3. रामेण सह गच्छ। — राम के साथ जाओ।
  4. रामाय पुस्तकं देहि। — राम के लिए पुस्तक दो।
  5. रामस्य गृहम् अत्र अस्ति। — राम का घर यहाँ है।

मूल पाठ में प्रयोग

इन वाक्यों को पढ़ें — यहाँ केवल प्रथमा, द्वितीया, और षष्ठी विभक्ति का प्रयोग है:

रामः गृहं गच्छति। रामस्य गृहम् अत्र अस्ति।

शब्दअर्थव्याकरण
रामःरामप्रथमा विभक्ति, एकवचन (कर्ता)
गृहम्घर कोद्वितीया विभक्ति, एकवचन (कर्म)
गच्छति(वह) जाता हैगम् धातु, लट्, प्रथम पुरुष
रामस्यराम काषष्ठी विभक्ति, एकवचन (सम्बन्ध)
अत्रयहाँस्थानवाचक अव्यय
अस्तिहैअस् धातु, लट्, प्रथम पुरुष

अन्वय: रामः गृहम् गच्छति। रामस्य गृहम् अत्र अस्ति।

अनुवाद: राम घर जाता है। राम का घर यहाँ है।

याद रखें

  1. द्विवचन में तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी — तीनों एक ही रूप (रामाभ्याम्)
  2. द्विवचन में षष्ठी और सप्तमी — एक ही रूप (रामयोः)
  3. बहुवचन में चतुर्थी और पञ्चमी — एक ही रूप (रामेभ्यः)
  4. यही प्रत्यय देव, बालक, नर आदि सभी अकारान्त पुल्लिंग शब्दों पर लगते हैं

संवाद अभ्यास

गुरुः — रामः कुत्र गच्छति? शिष्यः — रामः वनं गच्छति। गुरुः — सीता रामं पश्यति किम्? शिष्यः — आम्, सीता रामं पश्यति। गुरुः — रामेण सह कः गच्छति? शिष्यः — लक्ष्मणः रामेण सह गच्छति।

अभ्यास

प्रश्न 1 / 90 सही

'राम' शब्द का द्वितीया विभक्ति एकवचन रूप क्या है?