मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

एक से दश — 1 से 10

अनुमानित समय: 18 मिनट

संस्कृत में संख्याएँ

संस्कृत में संख्याएँ (numbers) विशेष शब्द हैं। 1 से 4 तक की संख्याएँ लिंग के अनुसार बदलती हैं, और 5 से आगे की संख्याएँ केवल बहुवचन में प्रयुक्त होती हैं।

1 से 10 — मूल संख्याएँ

अंकसंस्कृतहिन्दीविशेष
1एकएकतीनों लिंग, एकवचन
2द्विदोतीनों लिंग, द्विवचन
3त्रितीनतीनों लिंग, बहुवचन
4चतुर्चारतीनों लिंग, बहुवचन
5पञ्चपाँचलिंग-भेद नहीं, बहुवचन
6षष्छहलिंग-भेद नहीं, बहुवचन
7सप्तसातलिंग-भेद नहीं, बहुवचन
8अष्ट / अष्टन्आठलिंग-भेद नहीं, बहुवचन
9नवनौलिंग-भेद नहीं, बहुवचन
10दशदसलिंग-भेद नहीं, बहुवचन

एक (1) — तीनों लिंग, एकवचन

‘एक’ सर्वनाम की भाँति रूप बदलता है (केवल एकवचन):

विभक्तिपुल्लिंगस्त्रीलिंगनपुंसकलिंग
प्रथमाएकःएकाएकम्
द्वितीयाएकम्एकाम्एकम्
तृतीयाएकेनएकयाएकेन

एकः बालकः गच्छति। = एक बालक जाता है। एका बालिका पठति। = एक बालिका पढ़ती है। एकम् फलम् अस्ति। = एक फल है।

द्वि (2) — तीनों लिंग, द्विवचन

‘द्वि’ सदा द्विवचन में:

विभक्तिपुल्लिंगस्त्रीलिंगनपुंसकलिंग
प्रथमाद्वौद्वेद्वे
द्वितीयाद्वौद्वेद्वे
तृतीयाद्वाभ्याम्द्वाभ्याम्द्वाभ्याम्

द्वौ बालकौ क्रीडतः। = दो बालक खेलते हैं। द्वे बालिके गच्छतः। = दो बालिकाएँ जाती हैं।

त्रि (3) — तीनों लिंग, बहुवचन

विभक्तिपुल्लिंगस्त्रीलिंगनपुंसकलिंग
प्रथमात्रयःतिस्रःत्रीणि
द्वितीयात्रीन्तिस्रःत्रीणि
तृतीयात्रिभिःतिसृभिःत्रिभिः

त्रयः बालकाः आगच्छन्ति। = तीन बालक आते हैं। तिस्रः बालिकाः पठन्ति। = तीन बालिकाएँ पढ़ती हैं। त्रीणि फलानि सन्ति। = तीन फल हैं।

चतुर् (4) — तीनों लिंग, बहुवचन

विभक्तिपुल्लिंगस्त्रीलिंगनपुंसकलिंग
प्रथमाचत्वारःचतस्रःचत्वारि
द्वितीयाचतुरःचतस्रःचत्वारि
तृतीयाचतुर्भिःचतसृभिःचतुर्भिः

चत्वारः वेदाः सन्ति। = चार वेद हैं।

पञ्च से दश (5-10) — लिंग-भेद नहीं

पञ्च (5) से आगे की संख्याएँ लिंग के अनुसार नहीं बदलतीं — तीनों लिंगों में एक ही रूप:

विभक्तिपञ्च (5)षष् (6)सप्त (7)
प्रथमापञ्चषट्सप्त
द्वितीयापञ्चषट्सप्त
तृतीयापञ्चभिःषड्भिःसप्तभिः

पञ्च पाण्डवाः आसन्। = पाँच पाण्डव थे। षट् ऋतवः भवन्ति। = छह ऋतुएँ होती हैं। सप्त दिनानि सन्ति सप्ताहे। = सप्ताह में सात दिन हैं। अष्टौ दिशाः सन्ति। = आठ दिशाएँ हैं। नव ग्रहाः सन्ति। = नौ ग्रह हैं। दश अवताराः विष्णोः। = विष्णु के दस अवतार हैं।

हिन्दी और संस्कृत — तुलना

संस्कृतहिन्दीअंग्रेजी
एकएकone
द्विदोtwo
त्रितीनthree
चतुर्चारfour
पञ्चपाँचfive
षष्छहsix
सप्तसातseven
अष्टआठeight
नवनौnine
दशदसten

ध्यान दें — हिन्दी संख्या शब्द सीधे संस्कृत से विकसित हुए हैं!

प्रसिद्ध संख्यावाले शब्द

शब्दविच्छेदअर्थ
त्रिलोकत्रि + लोकतीन लोक
चतुर्वेदचतुर् + वेदचार वेद
पञ्चतन्त्रपञ्च + तन्त्रपाँच तन्त्र
सप्तर्षिसप्त + ऋषिसात ऋषि
अष्टाध्यायीअष्ट + अध्यायीआठ अध्यायों वाली
नवरात्रनव + रात्रनौ रातें
दशरथदश + रथदस रथों वाला

याद रखें

  1. 1-4 (एक, द्वि, त्रि, चतुर्) = लिंग के अनुसार बदलते हैं
  2. 5-10 (पञ्च से दश) = लिंग-भेद नहीं, केवल बहुवचन
  3. एक = केवल एकवचन, द्वि = केवल द्विवचन, त्रि-चतुर् = बहुवचन
  4. हिन्दी संख्या शब्द (एक, दो, तीन…) संस्कृत से ही आए हैं

अभ्यास

प्रश्न 1 / 70 सही

'पञ्च' का अर्थ क्या है?