मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

भ्वादि गण — लृट् लकार (भविष्यत् काल)

अनुमानित समय: 20 मिनट

लृट् लकार — भविष्यत् काल

पिछले पाठ में हमने लट् लकार (वर्तमान काल) सीखा। अब लृट् लकार (भविष्यत् काल / future tense) सीखें।

भविष्यत् काल कैसे बनता है?

धातु के अंश में -इष्य- जोड़कर, फिर पुरुष-वचन प्रत्यय लगाकर:

धातु अंश + इष्य + पुरुष प्रत्यय

धातुअंश+ इष्यउदाहरण (प्र.पु.ए.)
गम्गम-गमिष्य-गम् + इष्य + ति = गमिष्यति
पठ्पठ-पठिष्य-पठ् + इष्य + ति = पठिष्यति
भूभव-भविष्य-भव् + इष्य + ति = भविष्यति

गम् धातु — लृट् लकार (9 रूप)

एकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषगमिष्यतिगमिष्यतःगमिष्यन्ति
मध्यम पुरुषगमिष्यसिगमिष्यथःगमिष्यथ
उत्तम पुरुषगमिष्यामिगमिष्यावःगमिष्यामः

पठ् धातु — लृट् लकार

एकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषपठिष्यतिपठिष्यतःपठिष्यन्ति
मध्यम पुरुषपठिष्यसिपठिष्यथःपठिष्यथ
उत्तम पुरुषपठिष्यामिपठिष्यावःपठिष्यामः

भू धातु — लृट् लकार

एकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषभविष्यतिभविष्यतःभविष्यन्ति
मध्यम पुरुषभविष्यसिभविष्यथःभविष्यथ
उत्तम पुरुषभविष्यामिभविष्यावःभविष्यामः

लट् बनाम लृट् — तुलना

पुरुष + वचनगम् (लट्)गम् (लृट्)
प्र.पु.ए.गच्छतिगमिष्यति
प्र.पु.द्वि.गच्छतःगमिष्यतः
प्र.पु.ब.गच्छन्तिगमिष्यन्ति
म.पु.ए.गच्छसिगमिष्यसि
म.पु.द्वि.गच्छथःगमिष्यथः
म.पु.ब.गच्छगमिष्य
उ.पु.ए.गच्छामिगमिष्यामि
उ.पु.द्वि.गच्छावःगमिष्यावः
उ.पु.ब.गच्छामःगमिष्यामः

ध्यान दें — पुरुष-वचन प्रत्यय (ति, तः, न्ति, सि…) दोनों लकारों में एक जैसे हैं। केवल बीच का अंश बदलता है: गच्छ- (लट्) → गमिष्य- (लृट्)।

उदाहरण वाक्य

संस्कृतअर्थ
बालकः श्वः पठिष्यतिलड़का कल पढ़ेगा
बालकौ श्वः पठिष्यतःदो लड़के कल पढ़ेंगे
बालकाः श्वः पठिष्यन्तिसब लड़के कल पढ़ेंगे
अहं श्वः गमिष्यामिमैं कल जाऊँगा
त्वं कदा पठिष्यसि?तू कब पढ़ेगा?

मूल पाठ में प्रयोग

बालकः श्वः विद्यालयं गमिष्यति। तत्र सः संस्कृतं पठिष्यति। सायं सः गृहम् आगमिष्यति।

शब्दअर्थव्याकरण
बालकःलड़काप्रथमा एकवचन
श्वःकलकाल-वाचक अव्यय
विद्यालयम्विद्यालय कोद्वितीया विभक्ति
गमिष्यति(वह) जाएगागम् धातु, लृट्, प्र.पु.ए.
संस्कृतम्संस्कृत कोद्वितीया विभक्ति
पठिष्यति(वह) पढ़ेगापठ् धातु, लृट्, प्र.पु.ए.
आगमिष्यति(वह) आएगाआगम् धातु, लृट्, प्र.पु.ए.

अनुवाद: लड़का कल विद्यालय जाएगा। वहाँ वह संस्कृत पढ़ेगा। शाम को वह घर आएगा।

याद रखें

  1. लृट् लकार = भविष्यत् काल। धातु अंश + -इष्य- + पुरुष प्रत्यय
  2. पुरुष-वचन प्रत्यय लट् और लृट् में एक जैसे हैं
  3. गम् → गमिष्य-, पठ् → पठिष्य-, भू → भविष्य-
  4. यही ‘-इष्य-’ चिह्न भविष्यत् काल पहचानने का सबसे आसान तरीका है

अभ्यास

प्रश्न 1 / 90 सही

लृट् लकार किस काल को दर्शाता है?