अभि, अधि, प्रति
अनुमानित समय: 15 मिनट
अभि, अधि, प्रति — तीन उपसर्ग
इस पाठ में तीन उपसर्ग: अभि (ओर/सामने), अधि (ऊपर), प्रति (वापस/प्रत्येक)।
1. अभि (ओर / towards / before)
‘अभि’ का मूल अर्थ है ‘ओर’ (towards), ‘सामने’ (before/in front of), या ‘तीव्रता’ (intensely)।
अभि के विभिन्न अर्थ-छायाएँ
| अर्थ-छाया | उदाहरण | विच्छेद | अर्थ |
|---|---|---|---|
| ओर/सामने | अभिगच्छति | अभि + गम् | ओर जाता है / पास जाता है |
| तीव्रता | अभिलाषा | अभि + लष् | तीव्र इच्छा |
| सामने (performance) | अभिनयः | अभि + नी | सामने ले जाना → अभिनय |
| चारों ओर | अभिषेकः | अभि + सिच् | चारों ओर सींचना → राज्याभिषेक |
प्रमुख शब्द — ‘अभि’ उपसर्ग
| शब्द | धातु | अर्थ |
|---|---|---|
| अभिनन्दनम् | अभि + नन्द् | सामने आकर स्वागत, welcome |
| अभिनयः | अभि + नी | सामने ले जाना → नाट्य, acting |
| अभिलाषा | अभि + लष् | तीव्र इच्छा, desire |
| अभिमानः | अभि + मन् | स्वयं के प्रति तीव्र मान, pride |
| अभिषेकः | अभि + सिच् | चारों ओर सींचना, coronation |
| अभिज्ञः | अभि + ज्ञा | सामने जानना → जानकार, expert |
| अभिप्रायः | अभि + प्र + इ | ओर जाना → अर्थ/मत, meaning/opinion |
| अभ्यासः | अभि + अस् | ओर बार-बार → अभ्यास, practice |
वाक्यों में प्रयोग
श्रेष्ठिनः अतिथेः अभिनन्दनं कुर्वन्ति। = श्रेष्ठीजन अतिथि का अभिनन्दन करते हैं। नटः रङ्गमञ्चे अभिनयं करोति। = अभिनेता रंगमंच पर अभिनय करता है। अभ्यासेन सर्वं सिध्यति। = अभ्यास से सब सिद्ध होता है।
2. अधि (ऊपर / over / upon)
‘अधि’ का मूल अर्थ है ‘ऊपर’ (over/upon/above) या ‘अतिरिक्त’ (additional/superior)।
अधि के विभिन्न अर्थ-छायाएँ
| अर्थ-छाया | उदाहरण | विच्छेद | अर्थ |
|---|---|---|---|
| ऊपर/पर | अधिकारः | अधि + कृ | ऊपर से करना → अधिकार |
| ऊपर (पढ़ना) | अध्ययनम् | अधि + इ | ऊपर जाना → पढ़ना |
| प्रमुख/मुखिया | अधिपतिः | अधि + पति | ऊपर का पति → स्वामी |
| अतिरिक्त | अधिकम् | अधि + क | ऊपर → अधिक |
सन्धि: अधि + इ → अध्य
जब ‘अधि’ के बाद स्वर ‘इ’ आता है:
- अधि + इ = अध्य (इ → य)
- अध्य + यनम् = अध्ययनम् (पढ़ना)
- अध्य + अपकः = अध्यापकः (पढ़ाने वाला)
प्रमुख शब्द — ‘अधि’ उपसर्ग
| शब्द | धातु | अर्थ |
|---|---|---|
| अधिकारः | अधि + कृ | ऊपर नियन्त्रण, authority |
| अध्ययनम् | अधि + इ | पढ़ना, study |
| अध्यापकः | अधि + इ (causal) | पढ़ाने वाला, teacher |
| अधिपतिः | अधि + पति | स्वामी/मुखिया, lord |
| अधिगमः | अधि + गम् | प्राप्ति/ज्ञान, attainment |
| अधिवासः | अधि + वस् | ऊपर रहना → वास, dwelling |
| अधिष्ठानम् | अधि + स्था | ऊपर खड़ा → आधार, foundation |
वाक्यों में प्रयोग
छात्रः संस्कृतस्य अध्ययनं करोति। = छात्र संस्कृत का अध्ययन करता है। अध्यापकः पाठं पाठयति। = अध्यापक पाठ पढ़ाता है। राजा राज्यस्य अधिपतिः अस्ति। = राजा राज्य का अधिपति है।
3. प्रति (वापस / back / against / each)
‘प्रति’ का मूल अर्थ है ‘वापस’ (back), ‘विपरीत’ (against), या ‘प्रत्येक’ (each/every)।
प्रति के विभिन्न अर्थ-छायाएँ
| अर्थ-छाया | उदाहरण | विच्छेद | अर्थ |
|---|---|---|---|
| वापस | प्रतिगच्छति | प्रति + गम् | वापस जाता है |
| प्रत्युत्तर | प्रतिक्रिया | प्रति + कृ | वापस करना → प्रतिक्रिया |
| विपरीत | प्रतिकूलः | प्रति + कूल | विपरीत किनारा → प्रतिकूल |
| प्रत्येक | प्रतिदिनम् | प्रति + दिन | प्रत्येक दिन |
| प्रतिज्ञा | प्रतिज्ञा | प्रति + ज्ञा | सामने जानकर → वचन, promise |
प्रमुख शब्द — ‘प्रति’ उपसर्ग
| शब्द | धातु | अर्थ |
|---|---|---|
| प्रतिक्रिया | प्रति + कृ | वापस करना, reaction |
| प्रतिदिनम् | प्रति + दिन | हर दिन, daily |
| प्रतिज्ञा | प्रति + ज्ञा | वचन, promise |
| प्रतिमा | प्रति + मा | अनुसार मापना → मूर्ति, statue |
| प्रतिबिम्बम् | प्रति + बिम्ब | वापस बिम्ब → प्रतिबिम्ब, reflection |
| प्रतीक्षा | प्रति + ईक्ष् | सामने देखना → प्रतीक्षा, waiting |
| प्रतिकूलः | प्रति + कूल | विपरीत किनारा → प्रतिकूल, adverse |
| प्रतिवादी | प्रति + वद् | वापस बोलने वाला, defendant |
वाक्यों में प्रयोग
सैनिकः शत्रोः प्रतिक्रियां करोति। = सैनिक शत्रु की प्रतिक्रिया करता है। सः प्रतिदिनम् व्यायामं करोति। = वह प्रतिदिन व्यायाम करता है। राजा प्रतिज्ञां करोति। = राजा प्रतिज्ञा करता है।
तुलना — अभि, अधि, प्रति
| उपसर्ग | दिशा | भाव | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| अभि | → ओर/सामने | तीव्रता, सम्मुख | अभिनन्दन, अभिनय, अभिलाषा |
| अधि | ↑ ऊपर | अधिकार, श्रेष्ठता | अधिकार, अध्ययन, अधिपति |
| प्रति | ← वापस/प्रत्येक | प्रत्युत्तर, विपरीत | प्रतिक्रिया, प्रतिदिन, प्रतिज्ञा |
अभ्यास — ‘गम्’ धातु + तीनों उपसर्ग
| उपसर्ग + गम् | रूप | अर्थ |
|---|---|---|
| अभि + गम् | अभिगच्छति | ओर/पास जाता है |
| अधि + गम् | अधिगच्छति | ऊपर जाना → प्राप्त करता है |
| प्रति + गम् | प्रतिगच्छति | वापस जाता है / लौटता है |
सभी उपसर्गों का सारांश (अब तक)
| उपसर्ग | मूल अर्थ | प्रमुख शब्द |
|---|---|---|
| प्र | आगे | प्रगति, प्रवेश |
| परा | दूर/पूर्णतया | पराजय, पराक्रम |
| अप | हटकर/बुरा | अपमान, अपकार |
| सम् | साथ/भली प्रकार | संगम, संस्कार |
| अनु | पीछे/अनुसार | अनुभव, अनुवाद |
| अव | नीचे | अवतार, अवगमन |
| निस्/निर् | बाहर/बिना | निर्गम, निर्भय |
| नि | नीचे/भीतर | निवास, नियम |
| उद् | ऊपर | उद्गम, उत्थान |
| अभि | ओर/सामने | अभिनन्दन, अभिनय |
| अधि | ऊपर/अतिरिक्त | अधिकार, अध्ययन |
| प्रति | वापस/प्रत्येक | प्रतिक्रिया, प्रतिदिन |
याद रखें
- अभि = ओर/सामने/तीव्रता — अभिनन्दन, अभिनय, अभिलाषा, अभ्यास
- अधि = ऊपर/अतिरिक्त — अधिकार, अध्ययन, अध्यापक, अधिपति
- प्रति = वापस/विपरीत/प्रत्येक — प्रतिक्रिया, प्रतिदिन, प्रतिज्ञा, प्रतिबिम्ब
- प्रति के तीन अर्थ: वापस (प्रतिगम्), विपरीत (प्रतिकूल), प्रत्येक (प्रतिदिन)
- अधि + इ = अध्य (सन्धि) → अध्ययन, अध्यापक
अभ्यास
'अभिनन्दनम्' में 'अभि' उपसर्ग का अर्थ क्या है?