मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

त्रिंशत् से शतम् — दहाइयाँ

अनुमानित समय: 15 मिनट

दहाइयाँ (Decades) — 30 से 100

पिछले पाठ में हमने 1-20 तक सीखा। अब 30 से 100 तक की दहाइयाँ (decades) और बड़ी संख्याएँ देखें।

दहाइयाँ — सारणी

अंकसंस्कृतलिंगहिन्दी
30त्रिंशत्स्त्री.तीस
40चत्वारिंशत्स्त्री.चालीस
50पञ्चाशत्स्त्री.पचास
60षष्टिःस्त्री.साठ
70सप्ततिःस्त्री.सत्तर
80अशीतिःस्त्री.अस्सी
90नवतिःस्त्री.नब्बे
100शतम्नपुं.सौ

ध्यान दें:

  • 30-50 में ‘-शत्/ंशत्’ प्रत्यय (त्रिंशत्, चत्वारिंशत्, पञ्चाशत्)
  • 60-90 में ‘-ति’ प्रत्यय (षष्टिः, सप्ततिः, अशीतिः, नवतिः)
  • 30-90 सभी स्त्रीलिंग हैं
  • 100 (शतम्) नपुंसकलिंग है

रचना कैसे होती है?

दहाईइकाई + …अर्थ
त्रिंशत्त्रि + दश × 3तीन दसके = 30
चत्वारिंशत्चतुर् + दश × 4चार दसके = 40
पञ्चाशत्पञ्च + दश × 5पाँच दसके = 50
षष्टिःषष् + तिछह दसके = 60
सप्ततिःसप्त + तिसात दसके = 70
अशीतिःअष्ट + ति (→ अशी + ति)आठ दसके = 80
नवतिःनव + तिनौ दसके = 90

बीच की संख्याएँ (21-99)

बीच की संख्याएँ बनाने का नियम: इकाई + अधिक + दहाई:

संख्यासंस्कृतरचना
21एकविंशतिःएक + अधिक + विंशति
25पञ्चविंशतिःपञ्च + विंशति
35पञ्चत्रिंशत्पञ्च + त्रिंशत्
45पञ्चचत्वारिंशत्पञ्च + चत्वारिंशत्
99नवनवतिःनव + नवति

पञ्चविंशतिः छात्राः सन्ति। = 25 छात्र हैं।

शतम् (100), सहस्रम् (1000) और उससे आगे

अंकसंस्कृतलिंगहिन्दी
100शतम्नपुं.सौ
1,000सहस्रम्नपुं.हज़ार
10,000अयुतम्नपुं.दस हज़ार
1,00,000लक्षम्नपुं.लाख
10,00,000प्रयुतम् / नियुतम्नपुं.दस लाख
1,00,00,000कोटिःस्त्री.करोड़

शतम् और सहस्रम् नपुंसकलिंग हैं — अ-कारान्त नपुंसक शब्द की भाँति रूप बदलते हैं।

वाक्यों में प्रयोग

त्रिंशत् दिनानि मासे भवन्ति। = महीने में तीस दिन होते हैं। षष्टिः निमेषाः एकस्मिन् होरायाम्। = एक घण्टे में साठ मिनट। शतं वर्षाणि जीव। = सौ वर्ष जियो। सहस्रनामस्तोत्रम् अस्ति। = सहस्रनाम स्तोत्र है।

प्रसिद्ध शब्दों में बड़ी संख्याएँ

शब्दविच्छेदअर्थ
शतकशत + कसौ का समूह / century
शताब्दीशत + अब्दीसौ वर्ष
सहस्रनामसहस्र + नामहज़ार नाम
लक्षद्वीपलक्ष + द्वीपलाख द्वीप
कोटिश्वरकोटि + ईश्वरकरोड़पति

हिन्दी-संस्कृत तुलना

संस्कृतहिन्दीपरिवर्तन
त्रिंशत्तीसत्रिं → ती
चत्वारिंशत्चालीसचत्वारिं → चालीस
पञ्चाशत्पचासपञ्चा → पचा
षष्टिःसाठषष् → सा
सप्ततिःसत्तरसप्त → सत्त
अशीतिःअस्सीअशी → अस्सी
नवतिःनब्बेनव → नब
शतम्सौशत → सौ

याद रखें

  1. 30-50 = ‘-ंशत्’ प्रत्यय (त्रिंशत्, चत्वारिंशत्, पञ्चाशत्)
  2. 60-90 = ‘-ति’ प्रत्यय (षष्टिः, सप्ततिः, अशीतिः, नवतिः)
  3. 30-90 सभी स्त्रीलिंग, 100 (शतम्) नपुंसकलिंग
  4. बड़ी संख्याएँ: शतम् (100), सहस्रम् (1000), लक्षम् (1,00,000), कोटिः (1,00,00,000)
  5. बीच की संख्याएँ = इकाई + दहाई: पञ्चविंशतिः (25), नवनवतिः (99)

अभ्यास

प्रश्न 1 / 70 सही

'शतम्' का अर्थ क्या है?