मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

त्व और तल् — भाववाचक

अनुमानित समय: 12 मिनट

त्व और तल् — भाववाचक प्रत्यय

त्व और तल् प्रत्यय किसी विशेषण या संज्ञा से भाववाचक संज्ञा (abstract noun) बनाते हैं — “X होने का भाव”।

मनुष्य + त्वमनुष्यत्वम् = मनुष्य होने का भाव (humanness) लघु + तल्लघुता = लघु होने का भाव (lightness)

त्व vs तल् — अन्तर

विषयत्वतल्
अर्थभाववाचक — समानभाववाचक — समान
लिंगनपुंसकलिंग (-त्वम्)स्त्रीलिंग (-ता)
Hindi समकक्ष-पन, -पना-ता
English समकक्ष-ness, -ity, -ship-ness, -ity

त्व प्रत्यय के उदाहरण

मूल शब्दअर्थत्व रूपअर्थ
मनुष्यमानवमनुष्यत्वम्मानवता
गुरुभारी/गुरुगुरुत्वम्गुरुता / gravity
लघुहल्का/छोटालघुत्वम्लघुता
एकएकएकत्वम्एकता / oneness
बहुबहुतबहुत्वम्बहुलता
पुरुषपुरुषपुरुषत्वम्पुरुषता
स्त्रीस्त्रीस्त्रीत्वम्स्त्रीत्व
देवदेवतादेवत्वम्देवत्व
प्रभुस्वामीप्रभुत्वम्प्रभुत्व / sovereignty
तत्वहतत्त्वम्तत्त्व / essence / reality

तल् प्रत्यय के उदाहरण

मूल शब्दअर्थतल् रूपअर्थ
लघुहल्कालघुतालघुता
सुन्दरसुन्दरसुन्दरतासौन्दर्य
महत्महान्महत्तामहानता
कठिनकठिनकठिनताकठिनता
समानसमानसमानतासमानता
मन्दधीमामन्दतामन्दता
दुर्बलकमजोरदुर्बलताकमजोरी

ये संज्ञा हैं

प्रत्ययलिंगविभक्ति रूप
त्व (-त्वम्)नपुंसकलिंगफल-शब्दवत् (फलम्, फलस्य…)
तल् (-ता)स्त्रीलिंगलता-शब्दवत् (लता, लतायाः…)

वाक्यों में प्रयोग

मनुष्यत्वं दुर्लभम्। मानव जन्म (मनुष्यता) दुर्लभ है।

गुरुत्वं पृथिव्याः गुणः। गुरुत्व (gravity) पृथ्वी का गुण है।

एकत्वं शान्तिं ददाति। एकता शान्ति प्रदान करती है।

सुन्दरता क्षणिका भवति। सुन्दरता क्षणभंगुर होती है।

तत्त्वं जानाति यः सः ज्ञानी। जो तत्त्व (वास्तविकता) को जानता है वह ज्ञानी है।

गीता/दर्शन में प्रयोग

शब्दअर्थप्रयोग
तत्त्वम्वास्तविकता”तत्त्वतः” = वास्तव में
ममत्वम्अपनापन”ममत्वं त्यज” = अपनेपन को छोड़ो
कर्तृत्वम्कर्तापन”अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते”
एकत्वम्अद्वैत/एकताअद्वैत दर्शन में प्रमुख

हिन्दी से तुलना

संस्कृत (त्व)संस्कृत (तल्)हिन्दीEnglish
मनुष्यत्वम्मनुष्यताhumanness
गुरुत्वम्गुरुत्वgravity
सुन्दरतासुन्दरताbeauty
महत्तामहानताgreatness

हिन्दी में ‘-त्व’ और ‘-ता’ दोनों संस्कृत से ही आए हैं।

याद रखें

  1. त्व = -त्वम् (नपुंसकलिंग) — मनुष्यत्वम्, गुरुत्वम्
  2. तल् = -ता (स्त्रीलिंग) — लघुता, सुन्दरता
  3. दोनों का अर्थ समान — “X होने का भाव” (abstract quality)
  4. ये English -ness, -ity और हिन्दी -ता, -त्व के समकक्ष
  5. दर्शन शास्त्र में बहुत प्रयुक्त: तत्त्वम्, ममत्वम्, एकत्वम्

अभ्यास

प्रश्न 1 / 60 सही

त्व और तल् प्रत्यय किस अर्थ में प्रयुक्त होते हैं?