मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

मतुप् और वत् — गुणवाचक

अनुमानित समय: 15 मिनट

मतुप् और वत् — “X वाला” (Possessive Suffix)

मतुप् और वत् प्रत्यय “having X”, “X वाला” अर्थ देते हैं।

धन + वत्धनवान् = धन वाला (wealthy person)

मतुप् vs वत् — कब कौन?

मूल शब्दप्रत्ययउदाहरण
अ-कारान्तवत्धन → धनवान्, बल → बलवान्
इ/ई-कारान्तमतुप्बुद्धि → बुद्धिमान्, श्री → श्रीमान्
उ/ऊ-कारान्तमतुप्भानु → भानुमान्

दोनों का अर्थ समान है — केवल मूल शब्द के अन्तिम वर्ण के अनुसार चुनाव होता है।

लिंग-रूप

लिंगवत् प्रत्ययमतुप् प्रत्यय
पुल्लिंग-वान्-मान्
स्त्रीलिंग-वती-मती
नपुंसकलिंग-वत्-मत्

विस्तृत उदाहरण

वत् प्रत्यय (अ-कारान्त)

मूल शब्दअर्थवत् रूपअर्थस्त्रीलिंग
धनसम्पत्तिधनवान्धनीधनवती
बलशक्तिबलवान्बलवान्बलवती
गुणगुणगुणवान्गुणवान्गुणवती
रूपसौन्दर्यरूपवान्रूपवान्रूपवती
भाग्यभाग्यभाग्यवान्भाग्यवान्भाग्यवती
तेजतेजतेजस्वान्तेजस्वीतेजस्वती

मतुप् प्रत्यय (इ/उ-कारान्त)

मूल शब्दअर्थमतुप् रूपअर्थस्त्रीलिंग
बुद्धिबुद्धिबुद्धिमान्बुद्धिमान्बुद्धिमती
श्रीशोभा/लक्ष्मीश्रीमान्श्रीमान्श्रीमती
भानुसूर्यभानुमान्भानुमान्भानुमती
विद्याज्ञान

ध्यान दें: विद्या (आ-कारान्त) → विद्यावान्? नहीं — यह सामान्य प्रयोग में कम मिलता है। ‘विद्वान्’ (वस् + क्वसु) अधिक प्रचलित है।

विभक्ति-रूप (धनवत् — पुल्लिंग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधनवान्धनवन्तौधनवन्तः
द्वितीयाधनवन्तम्धनवन्तौधनवतः
तृतीयाधनवताधनवद्भ्याम्धनवद्भिः
षष्ठीधनवतःधनवतोःधनवताम्

ये भगवत्/हनुमत् की तरह decline होते हैं (-वत्/-मत् प्रातिपदिक)।

वाक्यों में प्रयोग

धनवान् पुरुषः दानं ददाति। धनवान् पुरुष दान देता है।

बुद्धिमान् छात्रः सर्वान् प्रश्नान् उत्तरति। बुद्धिमान् छात्र सभी प्रश्नों का उत्तर देता है।

श्रीमती सीता रामस्य पत्नी आसीत्। श्रीमती सीता राम की पत्नी थी।

बलवन्तः नराः रक्षां कुर्वन्ति। बलवान् नर रक्षा करते हैं।

गीता से उदाहरण

बुद्धिमान्मनुष्येषु। मनुष्यों में बुद्धिमान्।

श्रीमद्भगवद्गीता = श्रीमत् + भगवत् + गीता = श्री-सम्पन्न भगवान् की गीता

याद रखें

  1. मतुप्/वत् = “X वाला” / having X
  2. अ-कारान्त → वत् (धनवान्), इ/उ-कारान्त → मतुप् (बुद्धिमान्)
  3. पुल्लिंग: -वान्/-मान्, स्त्रीलिंग: -वती/-मती, नपुंसकलिंग: -वत्/-मत्
  4. ये विशेषण हैं — संज्ञा के लिंग-वचन-विभक्ति में decline होते हैं
  5. हिन्दी में भी प्रचलित: धनवान, बुद्धिमान, श्रीमान, भाग्यवान

अभ्यास

प्रश्न 1 / 60 सही

मतुप्/वत् प्रत्यय किस अर्थ में प्रयुक्त होते हैं?