मतुप् और वत् — गुणवाचक
अनुमानित समय: 15 मिनट
मतुप् और वत् — “X वाला” (Possessive Suffix)
मतुप् और वत् प्रत्यय “having X”, “X वाला” अर्थ देते हैं।
धन + वत् → धनवान् = धन वाला (wealthy person)
मतुप् vs वत् — कब कौन?
| मूल शब्द | प्रत्यय | उदाहरण |
|---|---|---|
| अ-कारान्त | वत् | धन → धनवान्, बल → बलवान् |
| इ/ई-कारान्त | मतुप् | बुद्धि → बुद्धिमान्, श्री → श्रीमान् |
| उ/ऊ-कारान्त | मतुप् | भानु → भानुमान् |
दोनों का अर्थ समान है — केवल मूल शब्द के अन्तिम वर्ण के अनुसार चुनाव होता है।
लिंग-रूप
| लिंग | वत् प्रत्यय | मतुप् प्रत्यय |
|---|---|---|
| पुल्लिंग | -वान् | -मान् |
| स्त्रीलिंग | -वती | -मती |
| नपुंसकलिंग | -वत् | -मत् |
विस्तृत उदाहरण
वत् प्रत्यय (अ-कारान्त)
| मूल शब्द | अर्थ | वत् रूप | अर्थ | स्त्रीलिंग |
|---|---|---|---|---|
| धन | सम्पत्ति | धनवान् | धनी | धनवती |
| बल | शक्ति | बलवान् | बलवान् | बलवती |
| गुण | गुण | गुणवान् | गुणवान् | गुणवती |
| रूप | सौन्दर्य | रूपवान् | रूपवान् | रूपवती |
| भाग्य | भाग्य | भाग्यवान् | भाग्यवान् | भाग्यवती |
| तेज | तेज | तेजस्वान् | तेजस्वी | तेजस्वती |
मतुप् प्रत्यय (इ/उ-कारान्त)
| मूल शब्द | अर्थ | मतुप् रूप | अर्थ | स्त्रीलिंग |
|---|---|---|---|---|
| बुद्धि | बुद्धि | बुद्धिमान् | बुद्धिमान् | बुद्धिमती |
| श्री | शोभा/लक्ष्मी | श्रीमान् | श्रीमान् | श्रीमती |
| भानु | सूर्य | भानुमान् | भानुमान् | भानुमती |
| विद्या | ज्ञान | — | — | — |
ध्यान दें: विद्या (आ-कारान्त) → विद्यावान्? नहीं — यह सामान्य प्रयोग में कम मिलता है। ‘विद्वान्’ (वस् + क्वसु) अधिक प्रचलित है।
विभक्ति-रूप (धनवत् — पुल्लिंग)
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | धनवान् | धनवन्तौ | धनवन्तः |
| द्वितीया | धनवन्तम् | धनवन्तौ | धनवतः |
| तृतीया | धनवता | धनवद्भ्याम् | धनवद्भिः |
| षष्ठी | धनवतः | धनवतोः | धनवताम् |
ये भगवत्/हनुमत् की तरह decline होते हैं (-वत्/-मत् प्रातिपदिक)।
वाक्यों में प्रयोग
धनवान् पुरुषः दानं ददाति। धनवान् पुरुष दान देता है।
बुद्धिमान् छात्रः सर्वान् प्रश्नान् उत्तरति। बुद्धिमान् छात्र सभी प्रश्नों का उत्तर देता है।
श्रीमती सीता रामस्य पत्नी आसीत्। श्रीमती सीता राम की पत्नी थी।
बलवन्तः नराः रक्षां कुर्वन्ति। बलवान् नर रक्षा करते हैं।
गीता से उदाहरण
बुद्धिमान्मनुष्येषु। मनुष्यों में बुद्धिमान्।
श्रीमद्भगवद्गीता = श्रीमत् + भगवत् + गीता = श्री-सम्पन्न भगवान् की गीता
याद रखें
- मतुप्/वत् = “X वाला” / having X
- अ-कारान्त → वत् (धनवान्), इ/उ-कारान्त → मतुप् (बुद्धिमान्)
- पुल्लिंग: -वान्/-मान्, स्त्रीलिंग: -वती/-मती, नपुंसकलिंग: -वत्/-मत्
- ये विशेषण हैं — संज्ञा के लिंग-वचन-विभक्ति में decline होते हैं
- हिन्दी में भी प्रचलित: धनवान, बुद्धिमान, श्रीमान, भाग्यवान
अभ्यास
मतुप्/वत् प्रत्यय किस अर्थ में प्रयुक्त होते हैं?