मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

कर्मधारय समास

अनुमानित समय: 15 मिनट

कर्मधारय समास क्या है?

कर्मधारय समास तत्पुरुष का ही एक विशेष उपभेद है। इसमें दोनों पद प्रथमा विभक्ति (समानाधिकरण) में होते हैं और दोनों एक ही वस्तु या व्यक्ति को सूचित करते हैं।

नीलं कमलम्नीलकमलम् (नीला कमल)

यहाँ ‘नीलम्’ (विशेषण) और ‘कमलम्’ (विशेष्य) दोनों प्रथमा विभक्ति में हैं।

मुख्य नियम

  1. दोनों पद प्रथमा विभक्ति (समानाधिकरण) में होते हैं
  2. उत्तरपद प्रधान होता है
  3. दो उपभेद — विशेषण-विशेष्य और उपमान-उपमेय

1. विशेषण-विशेष्य कर्मधारय

पूर्वपद विशेषण है, उत्तरपद विशेष्य:

समस्त पदविग्रहअर्थ
नीलकमलम्नीलं कमलम्नीला कमल
महापुरुषःमहान् पुरुषःमहान् पुरुष
सत्कर्मसत् कर्मअच्छा कर्म
प्रियसखाप्रियः सखाप्रिय मित्र
महाराजःमहान् राजामहान् राजा
कृष्णसर्पःकृष्णः सर्पःकाला साँप
मृदुभाषणम्मृदु भाषणम्मृदु (कोमल) भाषण

विशेष: कभी-कभी विशेष्य पहले और विशेषण बाद में भी आ सकता है:

  • पुरुषोत्तमः = पुरुषः उत्तमः (उत्तम पुरुष)
  • घनश्यामः = घनः श्यामः (बादल जैसा साँवला)

2. उपमान-उपमेय कर्मधारय

जहाँ तुलना (उपमा) हो — एक पद उपमान (जिससे तुलना) और दूसरा उपमेय (जिसकी तुलना):

समस्त पदविग्रहअर्थ
मुखचन्द्रःचन्द्रः इव मुखम्चन्द्र-सा मुख
करकमलम्कमलम् इव करःकमल-सा हाथ
नरसिंहःसिंहः इव नरःसिंह-सा नर
चरणकमलम्कमलम् इव चरणम्कमल-से चरण
वचनामृतम्अमृतम् इव वचनम्अमृत-सा वचन

ध्यान दें: विग्रह में ‘इव’ (समान/जैसा) शब्द आता है।

तत्पुरुष और कर्मधारय में अन्तर

विषयतत्पुरुषकर्मधारय
विग्रह में विभक्तिद्वितीया-सप्तमीदोनों पद प्रथमा
सम्बन्धविभक्ति-सम्बन्धविशेषण-विशेष्य / उपमा
उदाहरणराजपुत्रः (राजा का पुत्र)नीलकमलम् (नीला कमल)

वाक्यों में प्रयोग

सरोवरे नीलकमलं विकसति। सरोवर में नीला कमल खिलता है।

तस्याः मुखचन्द्रः शोभते। उसका चन्द्र-सा मुख शोभित है।

महापुरुषाः सत्कर्म कुर्वन्ति। महापुरुष अच्छे कर्म करते हैं।

भगवतः करकमलं सुन्दरम् अस्ति। भगवान् का कमल-सा हाथ सुन्दर है।

याद रखें

  1. कर्मधारय = विशेषण + विशेष्य या उपमान + उपमेय, दोनों प्रथमा में
  2. विग्रह में विभक्ति समान (प्रथमा), ‘का/की/के/को’ आदि नहीं
  3. उपमान-उपमेय कर्मधारय में विग्रह में ‘इव’ (जैसा) आता है
  4. तत्पुरुष से भिन्न — तत्पुरुष में विभक्ति लुप्त होती है, कर्मधारय में दोनों प्रथमा
  5. उत्तरपद प्रधान — अर्थ उत्तरपद से निश्चित होता है

अभ्यास

प्रश्न 1 / 70 सही

कर्मधारय समास में दोनों पदों के बीच कौन-सा सम्बन्ध होता है?