मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

णिजन्त — Causative

अनुमानित समय: 18 मिनट

णिजन्त धातु — प्रेरणार्थक (Causative)

णिच् प्रत्यय धातु में करवाना (causation) का अर्थ जोड़ता है। णिच् प्रत्यय से बनी धातु को णिजन्त कहते हैं। यह संस्कृत का सबसे उत्पादक (productive) व्युत्पन्न प्रत्यय है।

पठ् (पढ़ना) → पाठयति (पढ़ाता है) गम् (जाना) → गमयति (भेजता है) कृ (करना) → कारयति (करवाता है)

णिजन्त कैसे बनता है?

सूत्र: धातु (वृद्धि) + अय (णिच्) + लकार प्रत्यय

चरणप्रक्रियापठ् का उदाहरण
1मूल धातुपठ्
2स्वर की वृद्धिठ (अ→आ)
3णिच् प्रत्यय (अय)पाठ + अय
4लट् प्रत्ययपाठय + ति
परिणामपाठयति

स्वर-वृद्धि के नियम

मूल स्वरवृद्धिउदाहरण
पठ् → पठयति
इ/ईनी → नाययति
उ/ऊभू → भावयति
आर्कृ → कारयति

कुछ धातुओं में अपवाद हैं: गम् → गमयति (वृद्धि नहीं), श्रु → श्रावयति।

प्रमुख णिजन्त रूप

मूल धातुअर्थणिजन्त (प्र.पु.ए.)अर्थ
पठ्पढ़नापाठयतिपढ़ाता है
गम्जानागमयतिभेजता है
कृकरनाकारयतिकरवाता है
भूहोनाभावयतिभावित करता है/उत्पन्न करता है
श्रुसुननाश्रावयतिसुनाता है
ज्ञाजाननाज्ञापयतिबताता है
पापीनापाययतिपिलाता है
खाद्खानाखादयतिखिलाता है
हस्हँसनाहासयतिहँसाता है
दृश्देखनादर्शयतिदिखाता है

णिजन्त वाक्य-संरचना

णिजन्त वाक्य में दो कर्ता होते हैं:

भूमिकाविभक्तिउदाहरण
प्रेरक कर्ता (causer)प्रथमागुरुः
प्रेरित कर्ता (causee)द्वितीयाशिष्यम्
कर्मद्वितीयाग्रन्थम्

गुरुः शिष्यं ग्रन्थं पाठयति। (गुरु शिष्य से ग्रन्थ पढ़वाता है।)

कर्तृवाच्य → णिजन्त तुलना

कर्तृवाच्यणिजन्त
शिष्यः ग्रन्थं पठतिगुरुः शिष्यं ग्रन्थं पाठयति
बालकः गच्छतिमाता बालकं गमयति
सः हसतिकथा तं हासयति

णिजन्त का सम्पूर्ण रूप — पाठय (लट् लकार)

णिजन्त भ्वादि गण की तरह चलता है:

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपाठयतिपाठयतःपाठयन्ति
मध्यमपाठयसिपाठयथःपाठयथ
उत्तमपाठयामिपाठयावःपाठयामः

द्विणिच् — दोहरा प्रेरणार्थक (Double Causative)

णिजन्त पर पुनः णिच् लगाकर द्विणिच् बनता है:

पठ् → पाठयति (पढ़ाता है) → पाठयति (पढ़वाता है — किसी और से पढ़ाने को कहता है)

कृ → कारयति (करवाता है) → कारयति (करवाने को कहता है)

व्यवहार में द्विणिच् का रूप प्रायः एकल णिच् जैसा ही दिखता है — अर्थ से अन्तर स्पष्ट होता है।

हिन्दी में णिजन्त शब्द

हिन्दी के बहुत से शब्द णिजन्त से आए हैं:

संस्कृत णिजन्तहिन्दीअर्थ
पाठयतिपढ़ानापढ़ने को प्रेरित करना
दर्शयतिदिखानादेखने को प्रेरित करना
श्रावयतिसुनानासुनने को प्रेरित करना
ज्ञापयतिजनाना/बतानाजानने को प्रेरित करना
भावयतिभावित करनाभाव उत्पन्न करना

याद रखें

  1. णिच् प्रत्यय = करवाना/प्रेरणा (causative) — सबसे उत्पादक प्रत्यय
  2. बनावट: धातु (वृद्धि) + अय + लट् प्रत्यय
  3. स्वर-वृद्धि: अ→आ, इ→ऐ, उ→औ, ऋ→आर्
  4. प्रसिद्ध: पाठयति (पढ़ाता), कारयति (करवाता), गमयति (भेजता), दर्शयति (दिखाता)
  5. णिजन्त में दो कर्ता — प्रेरक (प्रथमा) और प्रेरित (द्वितीया)

अभ्यास

प्रश्न 1 / 70 सही

णिजन्त (causative) धातु का अर्थ क्या होता है?