तद्धित परिचय
अनुमानित समय: 15 मिनट
तद्धित प्रत्यय क्या हैं?
तद्धित प्रत्यय वे प्रत्यय हैं जो संज्ञा या विशेषण (noun/adjective) में जुड़कर नए शब्द बनाते हैं।
धन (संज्ञा) + वत् (तद्धित) → धनवान् (धनी / wealthy)
कृत् vs तद्धित — मूल अन्तर
| विषय | कृत् प्रत्यय | तद्धित प्रत्यय |
|---|---|---|
| आधार | धातु (verb root) | संज्ञा / विशेषण |
| उदाहरण | गम् + क्त = गतः | धन + वत् = धनवान् |
| परिणाम | कृदन्त | तद्धितान्त |
तद्धित प्रत्ययों के प्रमुख प्रकार
1. अपत्य प्रत्यय (Patronymic — वंश/सन्तान)
| प्रत्यय | कार्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| अण् | वंशज बताना | दशरथ → दाशरथः (दशरथ का वंशज) |
| इञ् | वंशज बताना | दशरथ → दाशरथिः (दशरथ का पुत्र) |
2. मतुप्/वत् (Possessive — स्वामित्व)
| प्रत्यय | कार्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| मतुप् | ”X वाला” | बुद्धि → बुद्धिमान् (बुद्धिवाला) |
| वत् | ”X वाला” | धन → धनवान् (धनवाला) |
3. त्व/तल् (Abstract Quality — भाववाचक)
| प्रत्यय | कार्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| त्व | ”-पन / -ness” | मनुष्य → मनुष्यत्वम् (मानवता) |
| तल् | ”-ता / -ness” | लघु → लघुता (लघुता) |
4. ठक् / ठञ् (Relational — सम्बन्ध)
| प्रत्यय | कार्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| ठक् (= इक) | “X से सम्बन्धित” | वेद → वैदिकः (वेद सम्बन्धी) |
5. मयट् (Material — पदार्थ)
| प्रत्यय | कार्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| मयट् | ”X से बना” | सुवर्ण → सुवर्णमयः (सोने का बना) |
6. इन् (Possessive)
| प्रत्यय | कार्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| इन् | ”X वाला” | धन → धनिन् / धनी (धनवान्) |
तद्धित प्रत्ययों का सार
| प्रश्न | प्रत्यय | उदाहरण |
|---|---|---|
| ”किसका वंशज?” | अण्, इञ् | दाशरथिः (दशरथ का) |
| “किसके पास X है?” | मतुप्, वत्, इन् | धनवान्, बुद्धिमान्, धनी |
| ”X का भाव/गुण?” | त्व, तल् | मनुष्यत्वम्, लघुता |
| ”X से सम्बन्धित?” | ठक्, ठञ् | वैदिकः, शास्त्रीयम् |
| ”X से बना?” | मयट् | सुवर्णमयः |
वाक्यों में प्रयोग
दाशरथिः रामः वनं गच्छति। दशरथ-पुत्र राम वन जाता है।
धनवान् पुरुषः दानं ददाति। धनवान् पुरुष दान देता है।
मनुष्यत्वं दुर्लभम्। मनुष्यता (मानव जन्म) दुर्लभ है।
वैदिकः धर्मः प्राचीनः अस्ति। वैदिक धर्म प्राचीन है।
याद रखें
- तद्धित = संज्ञा/विशेषण + प्रत्यय → नया शब्द
- कृत् = धातु + प्रत्यय → यह अन्तर सदा याद रखें
- मुख्य तद्धित: अण्/इञ् (अपत्य), मतुप्/वत् (स्वामित्व), त्व/तल् (भाव), ठक् (सम्बन्ध)
- आगामी पाठों में प्रत्येक प्रकार का विस्तार से अध्ययन करेंगे
अभ्यास
प्रश्न 1 / 60 सही
तद्धित प्रत्यय किसमें जोड़ा जाता है?