मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

समास-विग्रह अभ्यास

अनुमानित समय: 20 मिनट

समास-विग्रह अभ्यास

इस पाठ में हम सभी छह प्रकार के समासों का मिश्रित अभ्यास करेंगे। दो प्रकार के अभ्यास हैं:

  1. समस्त पद → समास पहचानो + विग्रह करो
  2. विग्रह → समस्त पद बनाओ

अभ्यास 1: समास पहचानो और विग्रह करो

समस्त पदसमासविग्रह
प्रतिदिनम्अव्ययीभावदिनं दिनं प्रति (प्रतिदिन)
वनवासःसप्तमी तत्पुरुषवने वासः (वन में वास)
महाराजःकर्मधारयमहान् राजा (महान् राजा)
त्रिभुवनम्द्विगुत्रयाणां भुवनानां समाहारः
हरिहरौइतरेतर द्वन्द्वहरिः च हरः च
चक्रपाणिःबहुव्रीहिचक्रं पाणौ यस्य सः (विष्णु)
राजपुत्रःषष्ठी तत्पुरुषराज्ञः पुत्रः
अधर्मःनञ् तत्पुरुषन धर्मः
नीलोत्पलम्कर्मधारयनीलम् उत्पलम्
पञ्चतन्त्रम्द्विगुपञ्चानां तन्त्राणां समाहारः

अभ्यास 2: विग्रह से समस्त पद बनाओ

विग्रहसमस्त पदसमास
रामः च कृष्णः चरामकृष्णौइतरेतर द्वन्द्व
विद्यायाः आलयःविद्यालयःषष्ठी तत्पुरुष
पीतम् अम्बरं यस्य सःपीताम्बरःबहुव्रीहि
शक्ति के अनुसारयथाशक्तिअव्ययीभाव
महान् पुरुषःमहापुरुषःकर्मधारय
सप्तानां ऋषीणां समाहारःसप्तर्षिःद्विगु

साहित्य से समास

संस्कृत साहित्य में समास बहुत प्रचलित हैं। कुछ प्रसिद्ध उदाहरण:

भगवद्गीता से

शब्दसमासविग्रह
धर्मक्षेत्रम्षष्ठी तत्पुरुषधर्मस्य क्षेत्रम्
कुरुक्षेत्रम्षष्ठी तत्पुरुषकुरूणां क्षेत्रम्
महाबाहोबहुव्रीहिमहती बाहू यस्य सः
पुरुषोत्तमःकर्मधारयपुरुषेषु उत्तमः

रामायण से

शब्दसमासविग्रह
दशरथःबहुव्रीहिदश रथाः यस्य सः
रघुवंशःषष्ठी तत्पुरुषरघोः वंशः
दशाननःबहुव्रीहिदश आननानि यस्य सः
सीतारामौइतरेतर द्वन्द्वसीता च रामः च

सामान्य शब्दावली

शब्दसमासविग्रह
विद्यालयःषष्ठी तत्पुरुषविद्यायाः आलयः
जन्मभूमिःषष्ठी तत्पुरुषजन्मनः भूमिः
अहोरात्रम्समाहार द्वन्द्वअहः च रात्रिः च
यथासमयम्अव्ययीभावसमयम् अनतिक्रम्य

समास पहचानने की विधि — सारांश

प्रश्नउत्तर → समास
पूर्वपद अव्यय है?अव्ययीभाव
पूर्वपद संख्या है?द्विगु (समाहार अर्थ) या बहुव्रीहि (बाहरी अर्थ)
दोनों पद ‘और’ से जुड़े?द्वन्द्व
दोनों पद प्रथमा में?कर्मधारय (विशेषण-विशेष्य)
अर्थ बाहरी व्यक्ति/वस्तु?बहुव्रीहि
विभक्ति लुप्त, उत्तरपद प्रधान?तत्पुरुष (विभक्ति से उपप्रकार)

याद रखें

  1. समास पहचानने के लिए पहले विग्रह करें
  2. विग्रह में विभक्ति/सम्बन्ध देखें → प्रकार निर्धारित होगा
  3. बहुव्रीहि सबसे भ्रामक — सदा पूछें “क्या अर्थ बाहर जा रहा है?”
  4. एक ही शब्द विभिन्न समास हो सकता है — सन्दर्भ से निर्णय करें
  5. अभ्यास से ही समास-ज्ञान दृढ़ होता है — साहित्य पढ़ते समय समास पहचानने का अभ्यास करें

अभ्यास

प्रश्न 1 / 90 सही

'यथाविधि' में कौन-सा समास है?