मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

शतृ और शानच् — वर्तमान कृदन्त

अनुमानित समय: 18 मिनट

शतृ और शानच् — वर्तमान कृदन्त

वर्तमान कृदन्त (present participle) बताता है कि कर्ता अभी कर रहा है — “करता हुआ”, “जाता हुआ”।

शतृ प्रत्यय (परस्मैपद — Active)

नियम

  • परस्मैपद धातुओं में लगता है
  • धातु का लट् लकार (वर्तमान) का अंश + अत्/अन् प्रत्यय

रूप

धातुलट् (प्र.पु.ए.)शतृ (पुल्लिंग)स्त्रीलिंगनपुंसकलिंग
गम्गच्छतिगच्छन्गच्छन्तीगच्छत्
पठ्पठतिपठन्पठन्तीपठत्
कृकरोतिकुर्वन्कुर्वन्तीकुर्वत्
भूभवतिभवन्भवन्तीभवत्
खाद्खादतिखादन्खादन्तीखादत्
वद्वदतिवदन्वदन्तीवदत्
हस्हसतिहसन्हसन्तीहसत्

शतृ कृदन्त का विभक्ति-रूप (गच्छत् — पुल्लिंग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागच्छन्गच्छन्तौगच्छन्तः
द्वितीयागच्छन्तम्गच्छन्तौगच्छतः
तृतीयागच्छतागच्छद्भ्याम्गच्छद्भिः
षष्ठीगच्छतःगच्छतोःगच्छताम्

शतृ कृदन्त विशेषण की तरह काम करता है — जिस संज्ञा को विशेषित करे उसी के लिंग-वचन-विभक्ति में रहता है।

शानच् प्रत्यय (आत्मनेपद — Middle)

नियम

  • आत्मनेपद धातुओं में लगता है
  • रूप: धातु + मान (-मानः/-माना/-मानम्)

रूप

धातुशानच् (पुल्लिंग)स्त्रीलिंगअर्थ
सेव्सेवमानःसेवमानासेवा करता/करती हुआ
लभ्लभमानःलभमानाप्राप्त करता/करती हुआ
मन्मन्यमानःमन्यमानासोचता/सोचती हुआ
वर्ध्वर्धमानःवर्धमानाबढ़ता/बढ़ती हुआ
याच्याचमानःयाचमानामाँगता/माँगती हुआ

शानच् कृदन्त भी विशेषण की तरह decline होता है — अ-कारान्त पुल्लिंग (रामवत्) की भाँति।

वाक्यों में प्रयोग

शतृ कृदन्त

गच्छन् बालकः पतति। जाता हुआ बालक गिरता है।

पठन्तं छात्रं गुरुः पश्यति। पढ़ते हुए छात्र को गुरु देखता है।

हसन्ती बालिका सुन्दरा अस्ति। हँसती हुई बालिका सुन्दर है।

कुर्वन्तः जनाः सुखं लभन्ते। कर्म करते हुए लोग सुख पाते हैं।

शानच् कृदन्त

सेवमानः भक्तः फलं लभते। सेवा करता हुआ भक्त फल पाता है।

वर्धमानः वृक्षः शोभते। बढ़ता हुआ वृक्ष शोभित है।

शतृ और शानच् में अन्तर

विषयशतृशानच्
पदपरस्मैपदआत्मनेपद
रूप-न्/-न्ती/-त्-मानः/-माना/-मानम्
उदाहरणगच्छन्सेवमानः
विभक्ति-त् प्रातिपदिक-अ प्रातिपदिक

याद रखें

  1. शतृ = परस्मैपद (गच्छन्, पठन्, कुर्वन्)
  2. शानच् = आत्मनेपद (सेवमानः, लभमानः)
  3. दोनों विशेषण की तरह काम करते हैं — संज्ञा के लिंग-वचन-विभक्ति में
  4. शतृ: पुल्लिंग -न्, स्त्रीलिंग -न्ती, नपुंसकलिंग -त्
  5. शानच्: -मानः (पुल्लिंग), -माना (स्त्रीलिंग), -मानम् (नपुंसकलिंग)

अभ्यास

प्रश्न 1 / 70 सही

शतृ प्रत्यय किस पद की धातुओं में लगता है?