मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

विसर्ग सन्धि विशेष

अनुमानित समय: 18 मिनट

विसर्ग सन्धि के विशेष नियम

विसर्ग (ः) संस्कृत में अत्यन्त सामान्य है और इसकी सन्धि के अनेक नियम हैं। आधारभूत पाठ के आगे अब विस्तार से समझेंगे।

1. रुत्व — विसर्ग → उ (ओ)

जब अः (अ + विसर्ग) के बाद घोष वर्ण (अ को छोड़कर अन्य स्वर, वर्ग का तृतीय-चतुर्थ-पञ्चम, य, र, ल, व, ह) आए:

विसर्ग → उ → फिर अ + उ = ओ (गुण सन्धि)

सन्धि से पहलेसन्धिनियम
रामः + गच्छतिरामो गच्छतिअः + ग → ओ + ग
बालः + धावतिबालो धावतिअः + ध → ओ + ध
देवः + इच्छतिदेवेच्छतिअः + इ → ओ + इ → ए
शिवः + उवाचशिवोवाचअः + उ → ओ + उ → ओ

विशेष: जब अः + अ → ओ + अ → ओऽ (पूर्वरूप + अवग्रह)

  • रामः + अस्ति = रामोऽस्ति
  • शिवः + अर्जुनम् = शिवोऽर्जुनम्

2. विसर्ग → श्, ष्, स्

जब विसर्ग के बाद अघोष ऊष्म या तवर्ग/चवर्ग/टवर्ग के अघोष वर्ण आएँ:

विसर्ग +उदाहरण
श / चवर्गश्रामः + शेते = रामश्शेते
ष / टवर्गष्धनुः + टङ्कारः = धनुष्टङ्कारः
स / तवर्गस्नमः + ते = नमस्ते

उदाहरण

सन्धि से पहलेसन्धिनियम
नमः + तेनमस्तेः + त → स् + त
मनः + तापमनस्तापःः + त → स् + त
रामः + चरामश्चः + च → श् + च
हरिः + चरतिहरिश्चरतिः + च → श् + च
चक्षुः + ष्ठीवनम्चक्षुष्ष्ठीवनम्ः + ष → ष् + ष

3. विसर्ग → र्

कुछ शब्दों में विसर्ग मूलतः र् से आया होता है। जब इसके बाद घोष वर्ण आए:

सन्धि से पहलेसन्धिनियम
पुनः + आगमनम्पुनरागमनम्ः → र् (मूल र्)
अन्तः + गतम्अन्तर्गतम्ः → र्
प्रातः + एवप्रातरेवः → र्
बहिः + गतःबहिर्गतःः → र्

4. विसर्ग लोप

कुछ स्थितियों में विसर्ग लुप्त हो जाता है:

आः + घोष → आ (विसर्ग लुप्त)

सन्धि से पहलेसन्धि
देवाः + गच्छन्तिदेवा गच्छन्ति
बालाः + नमन्तिबाला नमन्ति
रामाः + अत्ररामा अत्र

5. विसर्ग अपरिवर्तित

जब विसर्ग के बाद क, ख, प, फ (कवर्ग/पवर्ग अघोष अल्पप्राण/महाप्राण) आए, तो विसर्ग यथावत् रहता है:

उदाहरण
रामः + करोति → रामः करोति (विसर्ग यथावत्)
मनः + पूतम् → मनःपूतम्
तपः + फलम् → तपःफलम्

गीता/सुभाषित से उदाहरण

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। (गीता 1.1) यहाँ ‘समवेताः’ + ‘युयुत्सवः’ = समवेता युयुत्सवः (आः + य → आ + य)

नमस्ते अस्तु भगवन्। नमः + ते = नमस्ते (ः + त → स् + त)

सारांश तालिका

स्थितिपरिवर्तनउदाहरण
अः + घोष (अ के अतिरिक्त)रामो गच्छति
अः + अओऽरामोऽस्ति
ः + श/चवर्गश्रामश्च
ः + ष/टवर्गष्धनुष्टङ्कारः
ः + स/तवर्गस्नमस्ते
ः (मूल र्) + घोषर्पुनरागमनम्
आः + घोष (विसर्ग लुप्त)देवा गच्छन्ति
ः + क/ख/प/फ (यथावत्)मनःपूतम्

याद रखें

  1. अः + घोष → ओ — सबसे सामान्य नियम (रामो गच्छति)
  2. ः + त/स → स् — नमस्ते, मनस्ताप
  3. ः + च/श → श् — रामश्च, हरिश्चरति
  4. ः + क/प → ः — विसर्ग नहीं बदलता
  5. विसर्ग सन्धि को जानने से गीता-पाठ सरल हो जाता है

अभ्यास

प्रश्न 1 / 70 सही

उत्व विसर्ग सन्धि कब होती है?