मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

हलन्त शब्द — राजन्, आत्मन्, विद्वस्

अनुमानित समय: 20 मिनट

हलन्त शब्द — व्यञ्जनान्त प्रातिपदिक

अभी तक हमने स्वरान्त (vowel-ending) शब्द पढ़े — राम (अ-अन्त), देव (अ-अन्त), नदी (ई-अन्त), गुरु (उ-अन्त)।

अब हम हलन्त (consonant-ending) शब्द पढ़ेंगे — जिनका प्रातिपदिक (stem) व्यञ्जन पर समाप्त होता है।

प्रमुख हलन्त शब्द-प्रकार

अन्तउदाहरणअर्थ
-न् (अन् अन्त)राजन्, आत्मन्, नामन्राजा, आत्मा, नाम
-स् (वस्/मस् अन्त)विद्वस्, चन्द्रमस्विद्वान्, चन्द्रमा
-त् (अत्/मत् अन्त)भगवत्, श्रीमत्भगवान्, श्रीमान्

1. राजन् शब्द (पुल्लिङ्ग) — -न् अन्त

सम्पूर्ण विभक्ति

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाराजाराजानौराजानः
द्वितीयाराजानम्राजानौराज्ञः
तृतीयाराज्ञाराजभ्याम्राजभिः
चतुर्थीराज्ञेराजभ्याम्राजभ्यः
पञ्चमीराज्ञःराजभ्याम्राजभ्यः
षष्ठीराज्ञःराज्ञोःराज्ञाम्
सप्तमीराज्ञि/राजनिराज्ञोःराजसु
सम्बोधनहे राजन्हे राजानौहे राजानः

विशेषताएँ

  • प्रथमा ए.: राजन् + सु → राजा (न् का लोप, दीर्घ आ)
  • तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी ए.: ‘अन्’ → ‘ञ्’ (राज्ञा, राज्ञे, राज्ञः)
  • सम्बोधन: राजन् (मूल रूप ही)

2. आत्मन् शब्द (पुल्लिङ्ग) — -न् अन्त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआत्माआत्मानौआत्मानः
द्वितीयाआत्मानम्आत्मानौआत्मनः
तृतीयाआत्मनाआत्मभ्याम्आत्मभिः
षष्ठीआत्मनःआत्मनोःआत्मनाम्
सम्बोधनहे आत्मन्हे आत्मानौहे आत्मानः

‘आत्मन्’ और ‘राजन्’ दोनों -न् अन्त हैं, लेकिन कुछ रूपों में अन्तर है (राज्ञा vs आत्मना)।

3. विद्वस् शब्द (पुल्लिङ्ग) — -वस् अन्त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविद्वान्विद्वांसौविद्वांसः
द्वितीयाविद्वांसम्विद्वांसौविदुषः
तृतीयाविदुषाविद्वद्भ्याम्विद्वद्भिः
षष्ठीविदुषःविदुषोःविदुषाम्
सप्तमीविदुषिविदुषोःविद्वत्सु
सम्बोधनहे विद्वन्हे विद्वांसौहे विद्वांसः

विशेषताएँ

  • प्रथमा ए.: विद्वान् (सबसे प्रसिद्ध रूप)
  • प्रथमा/द्वितीया: ‘वांस’ रूप (विद्वांसौ, विद्वांसः)
  • तृतीया आदि: ‘विदुष’ रूप (विदुषा, विदुषः)

4. भगवत् शब्द (पुल्लिङ्ग) — -त् अन्त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभगवान्भगवन्तौभगवन्तः
द्वितीयाभगवन्तम्भगवन्तौभगवतः
तृतीयाभगवताभगवद्भ्याम्भगवद्भिः
षष्ठीभगवतःभगवतोःभगवताम्
सम्बोधनहे भगवन्हे भगवन्तौहे भगवन्तः

साहित्य में प्रयोग

राजा दशरथः अयोध्यायां वसति स्म। (राजा दशरथ अयोध्या में रहते थे।)

आत्मा न हन्यते हन्यमाने शरीरे। (गीता 2.20 — शरीर के नाश होने पर आत्मा नहीं मरती।)

विद्वान् सर्वत्र पूज्यते। (विद्वान् सर्वत्र पूजित होता है।)

भगवान् उवाच। (भगवान् ने कहा — गीता का प्रसिद्ध वाक्य।)

याद रखें

  1. हलन्त शब्द = व्यञ्जन पर समाप्त stem — राजन्, आत्मन्, विद्वस्, भगवत्
  2. राजन्: राजा/राजानौ/राजानः (प्रथमा), राज्ञा (तृतीया)
  3. आत्मन्: आत्मा/आत्मानौ/आत्मानः
  4. विद्वस्: विद्वान्/विद्वांसौ/विद्वांसः, विदुषा (तृतीया)
  5. ये शब्द संस्कृत साहित्य में अत्यन्त प्रचलित हैं — गीता, रामायण, उपनिषद् सर्वत्र मिलते हैं

अभ्यास

प्रश्न 1 / 70 सही

'हलन्त' शब्द किसे कहते हैं?