मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

लुट् लकार — Second Future

अनुमानित समय: 15 मिनट

लुट् लकार — अनद्यतन भविष्यत् (Periphrastic Future)

लुट् लकार संस्कृत का दूसरा भविष्यत् काल (Second Future/Periphrastic Future) है। यह आज के बाद के निश्चित भविष्य को दर्शाता है।

दोनों भविष्यत् लकारों की तुलना

लकारनामउदाहरण (गम्)प्रयोग
लृट्सामान्य भविष्यत्गमिष्यतिकभी भी भविष्य में
लुट्अनद्यतन भविष्यत्गन्ताआज के बाद, निश्चित

लुट् लकार कैसे बनता है?

लुट् एक परिभाषित (periphrastic) लकार है — दो भागों से बनता है:

धातु + तृ प्रत्यय (agent noun) + अस् धातु (होना) के रूप

चरण:

  1. धातु + तृ → तृ-प्रत्ययान्त शब्द (agent noun)
  2. इस शब्द के प्रथमा विभक्ति रूप
    • अस् (होना) के लट् लकार रूप (प्रथम पुरुष में लुप्त)

गम् धातु — लुट् लकार

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगन्तागन्तारौगन्तारः
मध्यमगन्तासिगन्तास्थःगन्तास्थ
उत्तमगन्तास्मिगन्तास्वःगन्तास्मः

प्रथम पुरुष में ‘अस्’ लुप्त हो जाता है — केवल तृ-प्रत्ययान्त शब्द (गन्ता, गन्तारौ, गन्तारः) रहता है।

मध्यम और उत्तम पुरुष में ‘अस्’ के रूप जुड़ते हैं — -असि, -अस्थः, -अस्मि आदि।

भू धातु — लुट् लकार

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभविताभवितारौभवितारः
मध्यमभवितासिभवितास्थःभवितास्थ
उत्तमभवितास्मिभवितास्वःभवितास्मः

सामान्य लुट् रूप

धातुतृ-प्रत्ययान्तलुट् (प्र.पु.ए.)अर्थ
कृकर्तृकर्ताकरेगा (निश्चित)
गम्गन्तृगन्ताजाएगा (निश्चित)
भूभवितृभविताहोगा (निश्चित)
दादातृदातादेगा (निश्चित)
वच्वक्तृवक्ताबोलेगा (निश्चित)
श्रुश्रोतृश्रोतासुनेगा (निश्चित)

ध्यान दें — कर्ता, दाता, वक्ता, श्रोता — ये शब्द हिन्दी में भी प्रचलित हैं! ये मूलतः तृ-प्रत्ययान्त शब्द हैं।

लुट् लकार का प्रयोग

  1. निश्चित भविष्य — सः श्वः गन्ता (वह कल निश्चित रूप से जाएगा)
  2. आज के बाद का समय — अनद्यतन (not today) भविष्य

व्यावहारिक रूप से लुट् का प्रयोग दुर्लभ है। अधिकतर लृट् (गमिष्यति) से काम चलता है। लेकिन शास्त्रीय संस्कृत में लुट् मिलता है।

याद रखें

  1. लुट् = Second Future = अनद्यतन भविष्यत् (निश्चित, आज के बाद)
  2. बनावट: धातु + तृ + अस् — परिभाषित (periphrastic) संरचना
  3. प्रथम पुरुष एकवचन: गन्ता, कर्ता, भविता, दाता
  4. मध्यम/उत्तम में अस् जुड़ता है: गन्तासि, गन्तास्मि
  5. व्यावहारिक प्रयोग दुर्लभ — लृट् (गमिष्यति) अधिक प्रचलित

अभ्यास

प्रश्न 1 / 60 सही

लुट् लकार किस काल को दर्शाता है?