मुख्य सामग्री पर जाएँ
इस मॉड्यूल के पाठ

अव्ययीभाव समास

अनुमानित समय: 15 मिनट

अव्ययीभाव समास क्या है?

अव्ययीभाव समास में पूर्वपद (पहला शब्द) एक अव्यय होता है और सम्पूर्ण समस्त पद भी अव्यय (indeclinable) की भाँति कार्य करता है।

यथा + शक्तियथाशक्ति (शक्ति के अनुसार)

यहाँ ‘यथा’ अव्यय है, और ‘यथाशक्ति’ भी अव्यय की तरह प्रयुक्त होता है — इसमें लिंग, वचन, विभक्ति का परिवर्तन नहीं होता।

मुख्य नियम

  1. पूर्वपद सदा अव्यय होता है (यथा, प्रति, उप, अनु, निर् आदि)
  2. पूर्वपद प्रधान — पूर्वपद (अव्यय) का अर्थ मुख्य होता है
  3. समस्त पद = नपुंसकलिंग, एकवचन (द्वितीया विभक्ति / अव्यय रूप)

सामान्य अव्यय पूर्वपद

अव्ययअर्थउदाहरणविग्रह
यथाके अनुसारयथाशक्तिशक्ति के अनुसार
प्रतिप्रत्येकप्रतिदिनम्प्रत्येक दिन
उपसमीपउपकूलम्कूल (तट) के समीप
अनुके पीछे/अनुसारअनुरूपम्रूप के अनुसार
निर्बिना/रहितनिर्भयम्भय से रहित
सहितसादरम्आदर सहित
तकआजन्मजन्म से लेकर

विस्तृत उदाहरण

1. यथा — के अनुसार

समस्त पदविग्रहअर्थ
यथाशक्तिशक्तिम् अनतिक्रम्यशक्ति के अनुसार
यथाविधिविधिम् अनतिक्रम्यविधि के अनुसार
यथासमयम्समयम् अनतिक्रम्यसमय के अनुसार
यथाक्रमम्क्रमम् अनतिक्रम्यक्रम के अनुसार

2. प्रति — प्रत्येक

समस्त पदविग्रहअर्थ
प्रतिदिनम्दिनं दिनं प्रतिप्रतिदिन
प्रतिवर्षम्वर्षं वर्षं प्रतिप्रतिवर्ष
प्रत्यक्षम्अक्षि अक्षि प्रतिआँखों के सामने

3. उप — समीप

समस्त पदविग्रहअर्थ
उपकूलम्कूलस्य समीपम्तट के पास
उपनगरम्नगरस्य समीपम्नगर के पास
उपवनम्वनस्य समीपम्वन के पास

4. निर् — रहित / बिना

समस्त पदविग्रहअर्थ
निर्भयम्भयस्य अभावःभय से रहित
निर्दोषम्दोषस्य अभावःदोष से रहित
निर्जनम्जनानाम् अभावःजनों से रहित

वाक्यों में प्रयोग

सः यथाशक्ति दानं ददाति। वह शक्ति के अनुसार दान देता है।

छात्रः प्रतिदिनम् अभ्यासं करोति। छात्र प्रतिदिन अभ्यास करता है।

बालकः उपवनं क्रीडति। बालक वन के समीप खेलता है।

सा निर्भयम् वदति। वह निर्भय होकर बोलती है।

याद रखें

  1. अव्ययीभाव में पूर्वपद = अव्यय (यथा, प्रति, उप, निर् आदि)
  2. पूर्वपद प्रधान — पूरे शब्द का मुख्य अर्थ अव्यय से आता है
  3. समस्त पद नपुंसकलिंग एकवचन में रहता है
  4. यह पूरा शब्द अव्यय की तरह प्रयुक्त होता है — विभक्ति/वचन नहीं बदलता

अभ्यास

प्रश्न 1 / 70 सही

अव्ययीभाव समास में कौन-सा पद प्रधान होता है?