मुख्य सामग्री पर जाएँ
स्तोत्र मध्यम

देवी स्तुति — या देवी सर्वभूतेषु

मूल पाठ

या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥

यह दुर्गासप्तशती (मार्कण्डेय पुराण) का अत्यन्त प्रसिद्ध स्तुति-श्लोक है। इस श्लोक का प्रयोग नवरात्रि पूजा में विशेष रूप से होता है। मूल स्तोत्र में यही संरचना बार-बार आती है, केवल “शक्तिरूपेण” के स्थान पर भिन्न-भिन्न रूप आते हैं — बुद्धिरूपेण, निद्रारूपेण, क्षुधारूपेण, छायारूपेण, श्रद्धारूपेण, इत्यादि।

यह श्लोक शाक्त दर्शन का सार है — सम्पूर्ण सृष्टि में व्याप्त शक्ति ही देवी हैं। “नमस्तस्यै” की त्रिपुनरुक्ति भक्ति की तीव्रता और आदर की गहनता प्रकट करती है।

व्याकरण विशेष

  • या — यद् शब्द, प्रथमा स्त्रीलिङ्ग एकवचन (= जो)। सम्बन्धवाचक सर्वनाम
  • सर्वभूतेषु — सर्व + भूत, कर्मधारय समास, सप्तमी बहुवचन (= सब प्राणियों में)
  • शक्तिरूपेण — शक्ति + रूप, तृतीया एकवचन (= शक्ति के रूप में)। तृतीया विभक्ति यहाँ “के रूप में” अर्थ देती है
  • संस्थिता — सम् + स्था + क्त = संस्थित, स्त्रीलिङ्ग (= स्थित, विराजमान)
  • नमस्तस्यै — नमः + तस्यै = नमस्तस्यै (विसर्ग + त = स्त)
  • तस्यै — तद् शब्द, चतुर्थी स्त्रीलिङ्ग एकवचन (= उनको)। “नमः” के साथ चतुर्थी विभक्ति
  • नमो नमः — नमः + नमः = नमो नमः (विसर्ग + न = ओ + न)। पुनरुक्ति = बार-बार नमस्कार

इस स्तोत्र के अन्य रूप

रूपअर्थ
शक्तिरूपेणशक्ति के रूप में
बुद्धिरूपेणबुद्धि के रूप में
निद्रारूपेणनिद्रा के रूप में
क्षुधारूपेणभूख के रूप में
श्रद्धारूपेणश्रद्धा के रूप में
लक्ष्मीरूपेणलक्ष्मी के रूप में