भगवद्गीता मध्यम
यदा यदा हि धर्मस्य — अवतार (4.7-8)
मूल पाठ
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥
यह भगवद्गीता का अत्यन्त प्रसिद्ध श्लोक-युग्म है — अध्याय 4 (ज्ञानकर्मसन्न्यासयोग), श्लोक 7-8। इन दो श्लोकों में भगवान् श्रीकृष्ण अवतारवाद का सिद्धान्त प्रस्तुत करते हैं — जब-जब धर्म का ह्रास होता है, तब-तब ईश्वर अवतार लेते हैं।
इन श्लोकों में अवतार के तीन उद्देश्य बताए गए हैं:
- साधूनां परित्राणाय — सज्जनों की रक्षा
- दुष्कृतां विनाशाय — दुष्टों का विनाश
- धर्मसंस्थापनार्थाय — धर्म की पुनःस्थापना
व्याकरण विशेष
- ग्लानिर्भवति — ग्लानिः + भवति = ग्लानिर्भवति (विसर्ग → र् + भ)
- अभ्युत्थानम् — अभि + उत् + स्था + अन (ल्युट् प्रत्यय)। अभि + उत् = अभ्युत् (यण् सन्धि)
- तदात्मानम् — तदा + आत्मानम् = तदात्मानम् (दीर्घ सन्धि: आ + आ = आ)
- सृजाम्यहम् — सृजामि + अहम् = सृजाम्यहम् (यण् सन्धि: इ + अ = य)
- परित्राणाय — परि + त्राण + चतुर्थी एकवचन। त्राण = रक्षा (त्रै धातु + ल्युट्)
- साधूनाम् — साधु शब्द, षष्ठी बहुवचन (= सज्जनों का)
- दुष्कृताम् — दुष्कृत् शब्द (दुस् + कृ + क्त), षष्ठी बहुवचन (= दुष्कर्म करने वालों का)
- धर्मसंस्थापनार्थाय — धर्म + सम् + स्था (णिच्) + अन + अर्थ + चतुर्थी। बहुपदी समास (= धर्म की स्थापना के लिए)
- सम्भवामि — सम् + भू धातु, लट् लकार, उत्तम पुरुष एकवचन (= प्रकट होता हूँ)